Khi bé bắt đầu ăn dặm, sữa vẫn là nguồn dinh dưỡng chính và chỉ giảm dần rất chậm. WHO cho biết sữa mẹ có thể đáp ứng một nửa hoặc hơn nhu cầu năng lượng của bé từ 6 đến 12 tháng, và khoảng một phần ba từ 12 đến 24 tháng. Bé bú mẹ thì tiếp tục bú theo nhu cầu; bé bú sữa công thức vẫn dùng sữa công thức tới 12 tháng. Thức ăn dặm là "thêm vào", không phải "thay thế" sữa trong những tháng đầu.
Sữa và thức ăn chia phần thế nào theo tháng
WHO ước tính phần năng lượng mà thức ăn bổ sung cần cung cấp cho bé bú mẹ tăng dần theo tuổi. Quy ra cách nói dễ nhớ:
| Tuổi | Sữa (mẹ hoặc công thức) | Thức ăn dặm | Số bữa ăn dặm (WHO) |
|---|---|---|---|
| 6–8 tháng | Vẫn là phần lớn | Phần nhỏ, để làm quen và bù sắt, kẽm | 2–3 bữa |
| 9–11 tháng | Khoảng một nửa | Khoảng một nửa | 3–4 bữa, có thể thêm 1–2 bữa phụ |
| 12–23 tháng | Khoảng một phần ba | Phần lớn, ăn cùng gia đình | 3–4 bữa + 1–2 bữa phụ |
Con số ở đây là bức tranh chung. Mỗi bé ăn và bú một kiểu, chênh lệch giữa các bé là bình thường. Biểu đồ cân nặng – chiều cao trong sổ theo dõi sức khoẻ mới là thước đo tốt nhất xem bé có đủ hay không.
Bé bú mẹ: vẫn bú theo nhu cầu
WHO, UNICEF và Bộ Y tế khuyên tiếp tục cho con bú tới 2 tuổi hoặc lâu hơn. Khi bé ăn dặm, mẹ không cần cắt cữ bú hay đặt lịch cứng. Bé thường tự giảm số cữ hoặc thời gian mỗi cữ khi ăn được nhiều hơn, đặc biệt các cữ ban ngày.
- Tháng đầu ăn dặm: nhiều mẹ cho bú trước rồi mới cho ăn, để bé không quá đói và sữa không bị thức ăn lấn át.
- Khoảng 9–12 tháng: có thể đổi lại — cho ăn trước, bú sau hoặc bú vào cữ riêng, khi bé đã ăn được nhiều.
- Cữ đêm: nhiều bé vẫn bú đêm trong năm đầu. Không cần cắt cữ đêm chỉ vì bé đã ăn dặm.
Mẹ đi làm lại thì vẫn có thể giữ cữ sáng, cữ tối và cuối tuần. Bé ở nhà với bà vẫn ăn dặm đủ bữa, uống sữa mẹ vắt hoặc sữa công thức theo kế hoạch của gia đình.
Bé bú sữa công thức: dùng tới 12 tháng
Với bé không bú mẹ hoặc bú mẹ một phần, sữa công thức là sữa chính tới 12 tháng. Khi bé ăn dặm nhiều hơn, tổng lượng sữa mỗi ngày giảm dần. Lượng cụ thể phụ thuộc vào cân nặng, sức ăn và cách bé tăng trưởng, nên hãy hỏi bác sĩ nhi ở các buổi khám định kỳ thay vì so với bé nhà hàng xóm.
Một vài điều hay bị bỏ quên:
- Pha đúng tỉ lệ ghi trên hộp. Pha đặc hơn "cho bé mau lớn" làm bé khát, nặng thận; pha loãng hơn "cho đỡ tốn" làm bé thiếu chất.
- Không cho bột ăn dặm vào bình sữa.
- Hướng dẫn WHO năm 2023 lưu ý: từ 6 đến 11 tháng có thể dùng sữa công thức hoặc sữa động vật (đã tiệt trùng) cho bé không bú mẹ, trong khi nhiều nước như Anh, Mỹ vẫn khuyên dùng sữa công thức cho bé dưới 12 tháng. Đây là chỗ các hướng dẫn chưa hoàn toàn giống nhau, nên hãy hỏi bác sĩ nhi của bé.
Bé vừa bú mẹ vừa bú bình
Rất nhiều bé ở Việt Nam bú mẹ một phần, phần còn lại là sữa công thức khi mẹ đi làm. Khi ăn dặm, các cữ bú mẹ trực tiếp nên được giữ ưu tiên, vì vú được kích thích đều thì nguồn sữa mới duy trì. Cữ bình ban ngày ở nhà bà là cữ thường giảm trước khi bé ăn được hai, ba bữa. Bố mẹ và bà nên thống nhất cữ nào giữ, cữ nào bớt, ghi ra giấy cho rõ.
Khi lượng sữa tụt nhanh hoặc bé chỉ thích bú
Bé ăn dặm nhiều, bỏ sữa nhanh
Một số bé hào hứng với thức ăn, bú ít đi rõ rệt ngay từ tháng đầu. Nếu bé dưới 9 tháng mà sữa giảm nhanh, có thể bát ăn quá to, quá loãng (no bụng nhưng ít chất), hoặc bữa ăn quá sát cữ bú. Thử:
- Cho bú trước bữa ăn khoảng nửa tiếng đến một tiếng.
- Giữ lượng ăn dặm vừa phải trong tháng đầu.
- Làm cháo đặc hơn để mỗi thìa nhiều chất hơn.
Bé chỉ thích bú, ăn rất ít
Ngược lại, có bé 9–10 tháng vẫn bú rất nhiều, ăn vài thìa đã thôi. Bé no sữa thì ít muốn ăn. Thử giãn khoảng cách giữa cữ bú và bữa ăn, cho ăn trước rồi mới bú. Lo lắng kéo dài về chuyện bé ăn ít đã có nhiều tài liệu riêng; quan trọng là theo dõi cân nặng, nếu bé vẫn tăng đều thì thường không đáng lo.
Uống nước khi bắt đầu ăn dặm
Trước 6 tháng, bé bú mẹ hoàn toàn không cần uống thêm nước, kể cả khi trời nóng — sữa mẹ đã đủ nước. Từ khi bắt đầu ăn dặm, NHS khuyên có thể cho bé nhấp vài ngụm nước đun sôi để nguội trong bữa ăn, bằng cốc nhỏ không nắp hoặc cốc có vòi chảy tự do. Lượng nhỏ thôi, để bé tập dùng cốc và giúp đi ngoài dễ hơn khi ăn nhiều chất xơ. Không cho bé uống nước thay cữ sữa.
Tập cốc từ sớm cũng giúp sau này bỏ bình dễ hơn. Nhiều hướng dẫn (NHS, AAP) khuyên bé dần bỏ bình sữa trong khoảng 12–18 tháng.
Sữa bò tươi, sữa chua, phô mai trước 1 tuổi
| Thực phẩm | Bé dưới 12 tháng |
|---|---|
| Sữa bò tươi làm đồ uống chính | Không nên — ít sắt, có thể làm bé thiếu sắt; nhiều đạm, khoáng so với thận non |
| Sữa bò dùng trong món nấu (bột, súp, bánh flan) | Được, lượng vừa phải |
| Sữa chua nguyên kem không đường | Được, từ khi ăn dặm |
| Phô mai tiệt trùng, ít mặn | Được, lượng nhỏ |
| Sữa đặc có đường | Không — rất nhiều đường, không thay được sữa |
| Sữa gạo, sữa hạnh nhân, sữa yến mạch | Không dùng làm sữa chính — ít đạm, ít chất |
Theo dõi bé đủ hay chưa bằng gì
Không cần đong đếm từng thìa. Vài thứ đơn giản nói lên nhiều:
- Đường cân nặng trên biểu đồ trong sổ theo dõi sức khoẻ: đi đều theo kênh của bé là tốt. Biểu đồ dựa trên chuẩn tăng trưởng WHO năm 2006.
- Số tã ướt: bé đi tiểu đều, nước tiểu nhạt màu.
- Bé tỉnh táo, chơi vui, ngủ được.
Mỗi bé một nhịp: có bé tăng nhanh rồi chững, có bé đi đều chậm rãi. Điều đáng hỏi bác sĩ là đường cân nặng đi ngang nhiều tháng hoặc cắt xuống các kênh thấp hơn.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
- Bé bỏ bú hoàn toàn, li bì, khó đánh thức.
- Dấu hiệu mất nước: khóc không có nước mắt, môi khô, thóp lõm, ít tã ướt (khoảng 6 giờ không đi tiểu), mắt trũng.
- Nôn liên tục, nôn ra dịch xanh hoặc có máu.
- Bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C trở lên (đây là bé chưa ăn dặm, nhưng nhiều nhà có cả em bé lẫn anh chị — hãy nhớ mốc này).
Hẹn khám (không cấp cứu) nếu bé đứng cân hoặc sụt cân qua hai lần cân liên tiếp, hoặc bé bỏ sữa nhanh trước 9 tháng mà ăn dặm cũng ít.
Câu hỏi thường gặp
Bé ăn dặm rồi có cần bú ít lại không?
Không cần chủ động cắt. Bé tự giảm dần khi ăn được nhiều hơn. WHO khuyên tiếp tục bú mẹ theo nhu cầu tới 2 tuổi hoặc lâu hơn; trong năm đầu sữa vẫn là nguồn chính.
Nên cho bé bú trước hay ăn dặm trước?
Tháng đầu ăn dặm, nhiều mẹ cho bú trước để bé không quá đói. Khi bé ăn được nhiều hơn, khoảng 9–12 tháng, có thể cho ăn trước rồi bú sau. Theo dõi xem bé ăn và bú thế nào để điều chỉnh.
Bé 7 tháng uống bao nhiêu sữa một ngày?
Không có một con số cho mọi bé. Bé bú mẹ thì bú theo nhu cầu; bé bú sữa công thức thì lượng phụ thuộc cân nặng và sức ăn. Theo dõi biểu đồ cân nặng và hỏi bác sĩ nhi ở buổi khám định kỳ.
Bé mấy tháng được uống nước lọc?
Từ khi bắt đầu ăn dặm, khoảng 6 tháng, có thể cho bé nhấp vài ngụm nước đun sôi để nguội trong bữa ăn bằng cốc nhỏ. Trước 6 tháng, bé bú mẹ hoàn toàn không cần uống thêm nước.
Bé dưới 1 tuổi có uống sữa tươi được không?
Không nên dùng sữa bò tươi làm đồ uống chính trước 12 tháng vì ít sắt. Dùng một ít sữa trong món nấu, hoặc cho ăn sữa chua không đường thì được.
