Đọc sách cho bé 0–3 tuổi: chọn sách vải, sách tranh và cách đọc

Có thể đọc sách cho bé ngay từ những tuần đầu đời. Với bé 0–3 tuổi, đọc sách không phải để bé "biết chữ" mà để bé được nghe nhiều tiếng nói, được ngồi trong lòng người thân, được nhìn tranh và gọi tên thế giới. Sách vải, sách bìa cứng, sách lật mở là ba loại hợp nhất; mỗi lần vài phút, ngày vài lần, theo hứng của bé là đủ.

Vì sao nên đọc sách cho bé từ khi còn rất nhỏ

Năm 2014, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) ra khuyến nghị đưa việc khuyến khích đọc sách vào khám nhi định kỳ, khuyên cha mẹ đọc to cho con nghe bắt đầu từ thời sơ sinh. Lý do không nằm ở chữ trên trang mà ở những gì xảy ra quanh trang sách: người lớn nói với bé nhiều câu hơn, dùng nhiều từ hơn lời nói thường ngày, chỉ tay, đổi giọng, chờ bé phản ứng.

Sách cũng mang vào nhà những từ ít gặp trong sinh hoạt: con hươu cao cổ, cái cầu vồng, chiếc thuyền buồm. Một bé lớn lên ở thành phố có thể chưa thấy con trâu ngoài đời, nhưng gặp nó trong sách tranh, rồi một ngày về quê chỉ tay reo lên.

Và quan trọng không kém: đọc sách là lúc bé được ôm, được chú ý trọn vẹn. Nhiều nhà giữ đọc sách làm phần cuối của buổi tối vì lý do này — bé dần gắn cuốn sách với cảm giác yên.

Chọn sách theo tuổi

Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường. Có bé 15 tháng đã ngồi nghe trọn một cuốn mỏng; có bé 2 tuổi chỉ thích lật nhanh tìm trang có con chó. Cả hai đều bình thường.

Một cuốn sách tốt cho bé nhỏ thường có

• Trang dày, góc bo tròn, bé lật được và gặm không rách.
• Mỗi trang một hình rõ, nền không quá rối.
• Chữ ít, câu ngắn, có lặp lại: "Con gì đây? Con mèo. Con gì đây? Con chó."
• Hình gần với đời sống của bé: bát cơm, đôi dép, xe máy, cây chuối, con gà.
• Với sách tiếng Việt, câu chữ chuẩn, dễ đọc thành tiếng, có vần nhịp càng tốt.

Đọc thế nào cho bé dưới 1 tuổi

Ở tuổi này, đừng lo "đọc cho hết sách". Bé chưa theo được câu chuyện. Việc của người lớn là nói về những gì bé nhìn thấy.

• Chọn lúc bé tỉnh và vui, thường là sau khi bú no, thay tã xong. Không đọc khi bé đói hay buồn ngủ díp mắt.
• Bế bé trong lòng hoặc nằm cạnh, cầm sách cách mặt bé khoảng một gang tay rưỡi đến hai gang.
• Nói chậm, giọng lên xuống: "Đây là quả bóng. Quả bóng màu đỏ. Lăn, lăn, lăn!"
• Để bé cầm và gặm. Sách vải, sách bìa cứng sinh ra để chịu được điều đó.
• Dừng khi bé quay đi. Một hai phút cũng là một lần đọc. Quay lại sau.

Đọc thế nào cho bé 1–3 tuổi: đọc mà trò chuyện

Từ khoảng 18 tháng, cách đọc hiệu quả nhất là biến cuốn sách thành một cuộc trò chuyện. Các nhà nghiên cứu ở Mỹ từ cuối thập niên 1980, dẫn đầu là nhóm của Grover Whitehurst, gọi cách này là "đọc đối thoại" (dialogic reading): người lớn hỏi, bé trả lời, người lớn khen và nói thêm một chút, bé được nói nhiều hơn.

Vòng bốn bước đơn giản

1. Gợi: chỉ vào tranh, hỏi "Đây là con gì?"
2. Đón: bé nói "Gà!" — người lớn đáp "Đúng rồi, con gà."
3. Nói thêm: "Con gà trống, có cái mào đỏ."
4. Cho bé nói lại: "Con nói thử: gà trống." Không ép, bé không nói thì đọc tiếp.

Những câu hỏi dễ dùng

• "Cái gì đây?" — gọi tên.
• "Con mèo đang làm gì?" — hành động.
• "Nhà mình có cái ghế giống thế không?" — nối với đời sống.
• "Bạn ấy khóc, bạn ấy thấy thế nào nhỉ?" — cảm xúc, với bé gần 3 tuổi.
• Bỏ trống chữ cuối của câu quen để bé điền: "Một con vịt xoè ra hai cái…"

Đọc đi đọc lại một cuốn là tốt

Bé 2 tuổi đòi đọc cuốn con voi lần thứ mười trong ngày, người lớn có thể chán, nhưng bé thì không. Lặp lại giúp bé nhớ từ, đoán trước được trang sau và thấy mình "giỏi" vì biết chuyện gì sắp xảy ra. Khi bé đã thuộc, hãy để bé "đọc" — tức là kể theo tranh — cho người lớn nghe.

Đọc sách trong nhịp một ngày

• Buổi sáng: một cuốn ngắn sau bữa sáng, khi bé còn tỉnh táo.
• Lúc chờ: chờ bố về, chờ cơm chín, chờ ở phòng khám — một cuốn mỏng trong túi rất hữu ích.
• Trước giấc ngủ: một hai cuốn quen, giọng nhỏ dần, cùng một thứ tự mỗi tối.
• Bất cứ khi nào bé mang sách tới: nếu đang dở tay, hẹn "bà rửa xong bát rồi đọc cho con" và giữ lời.

Không cần một khoảng "giờ đọc sách" dài. Năm lần ba phút có giá trị hơn một lần ba mươi phút ép bé ngồi yên.

Góc sách trong nhà

Bé tự tìm tới sách khi sách ở trong tầm tay. Một góc sách cho bé nhỏ chỉ cần:

• Kệ thấp hoặc giỏ đặt dưới sàn, quay bìa sách ra ngoài để bé nhận ra cuốn mình thích.
• Năm đến mười cuốn, thay vòng vài tuần một lần.
• Một tấm thảm hoặc cái gối ngồi.
• Sách quý, sách giấy mỏng của người lớn cất lên cao; sách của bé thì để bé tự do lật, gặm, mang đi.

Sách rách thì cùng bé dán lại bằng băng dính — đó cũng là một bài học nhỏ về giữ gìn đồ.

Ông bà và người không quen đọc to

Nhiều ông bà ngại "đọc sách cho cháu" vì mắt kém, chữ nhỏ, hoặc nghĩ phải đọc cho hay. Không cần như vậy.

• Kể theo tranh, không cần đọc chữ. Sách cho bé dưới 3 tuổi chủ yếu là tranh. Bà nhìn tranh và kể bằng lời của bà là đủ.
• Đọc bằng giọng quê. Bé nghe nhiều giọng khác nhau là điều tốt, không làm bé "nói sai".
• Nối sách với chuyện thật: "Con trâu này giống con trâu nhà ông ngày xưa…" Câu chuyện của ông bà là thứ sách không có.
• Kính lão để sẵn chỗ góc sách, đèn đủ sáng.

Người lớn nào trong nhà cũng đọc được cho bé, kể cả anh chị lớn. Bé 6 tuổi "đọc" cho em 1 tuổi nghe cũng là một cảnh rất đáng có.

Những điều không cần lo

• Bé không ngồi yên nghe: bé nhỏ vừa nghe vừa bò đi, vừa nghe vừa nghịch là thường. Bé vẫn đang nghe.
• Bé xé, gặm sách: chọn sách vải, bìa cứng; cất sách mỏng lên cao.
• Bé chỉ thích một cuốn: cứ đọc. Thỉnh thoảng đặt cạnh một cuốn mới có chủ đề gần giống.
• Chưa dạy bé chữ cái: với bé dưới 3 tuổi, nghe nhiều tiếng nói, thích sách và biết cách lật trang quan trọng hơn biết mặt chữ.
• Sách nói, video đọc truyện: không thay được người thật ngồi đọc, nhìn bé và chờ bé đáp lại.

Nếu bé gần 2 tuổi mà chưa chỉ tay vào tranh, chưa quay lại khi được gọi tên, hay ít phản ứng với giọng nói, hãy kể với bác sĩ nhi ở lần khám tới. Đó là dấu hiệu nên được xem kỹ hơn, không phải để lo lắng mà để có câu trả lời sớm.