Đồ chơi cho bé 0–3 tuổi: chọn ít mà đúng tuổi, an toàn

Đồ chơi tốt cho bé 0–3 tuổi thường là đồ đơn giản, an toàn, mở ra nhiều cách chơi và có người lớn chơi cùng: lục lạc, bóng mềm, cốc lồng, khối gỗ, sách bìa cứng, búp bê, nồi niêu, xe đẩy. Bé không cần nhiều đồ — mươi món đúng tuổi, cất bớt và thay vòng, có ích hơn một phòng đầy đồ chơi phát nhạc và đèn nháy.

Vì sao "ít mà đúng" lại tốt hơn "nhiều"

Năm 2018, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) công bố một báo cáo lâm sàng về chọn đồ chơi cho trẻ nhỏ trong thời đại số (đăng trên tạp chí Pediatrics, số tháng 1 năm 2019). Thông điệp chính khá giản dị: đồ chơi tốt nhất là đồ khiến bé và người lớn chơi với nhau, khuyến khích bé tưởng tượng, vận động, dùng tay; đồ chơi truyền thống như khối gỗ, búp bê, bóng, sách thường làm việc đó tốt hơn thiết bị điện tử. Báo cáo cũng nhắc rằng không đồ chơi nào thay được người thật nói chuyện với bé.

Một quan sát nhỏ nhiều nhà đã thấy: đặt trước mặt bé một rổ đầy đồ, bé bốc món này vứt món kia, chơi món nào cũng chốc lát. Đặt ba bốn món, bé ngồi mân mê lâu hơn, thử nhiều cách hơn. Một thí nghiệm của Đại học Toledo (Mỹ) công bố năm 2018 trên trẻ 18–30 tháng cũng ghi nhận điều tương tự: phòng có ít đồ chơi thì bé chơi mỗi món lâu hơn và theo nhiều cách hơn.

Đồ chơi theo từng giai đoạn

Bảng dưới là gợi ý theo khoảng tuổi thường gặp. Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường — cứ nhìn xem bé đang làm được gì và đang tò mò điều gì, rồi chọn đồ cho khớp.

Năm nhóm đồ chơi một nhà có bé nhỏ nên có

1. Đồ cho tay: nắm, gõ, lồng, xếp

Lục lạc, cốc lồng, khối gỗ, hộp thả hình. Đây là nhóm đồ "sống lâu" nhất: bé 8 tháng gõ hai khối vào nhau, bé 18 tháng xếp chồng ba khối, bé 3 tuổi dựng thành nhà. Một bộ khối gỗ tốt có thể theo bé vài năm.

2. Đồ cho chân: lăn, đẩy, kéo, leo

Bóng các cỡ, xe đẩy có tay cầm chắc, xe kéo dây ngắn, gối lớn để leo. Bé đang tập đi thích đẩy thứ gì đó đi trước mặt. Lưu ý đồ đẩy phải nặng đáy, khó lật; còn xe tập đi có bánh xe mà bé ngồi bên trong thì AAP khuyên không dùng.

3. Đồ để giả vờ

Búp bê, thú bông, bộ ấm chén, nồi xoong nhỏ, điện thoại cũ đã tháo pin, khăn làm chăn cho búp bê. Từ khoảng 18 tháng bé bắt đầu "cho búp bê ăn", "gọi điện cho bà". Không cần bộ đồ chơi đắt tiền — nồi thật bằng nhôm nhẹ và thìa gỗ trong bếp cũng là đồ chơi.

4. Sách

Sách vải, sách bìa cứng góc bo tròn, sách có lật mở. Sách vừa là đồ chơi vừa là cầu nối để người lớn nói chuyện với bé. Một góc sách thấp, bé tự với được, là đủ.

5. Đồ để tạo ra dấu vết

Bút sáp loại to, giấy khổ lớn dán xuống sàn, đất nặn, phấn vẽ sân. Bé không vẽ "ra hình" mà đang khám phá rằng tay mình làm ra được vệt màu.

Đồ chơi có sẵn trong nhà

Nhiều đồ chơi hay nhất của bé 1–2 tuổi không mua ở cửa hàng:

• Nồi, vung, bát nhựa, thìa gỗ trong ngăn kéo thấp — dành riêng một ngăn "của con".
• Hộp giấy to để chui vào, đẩy đi, làm ô tô.
• Chai nhựa sạch đựng ít nước có màu hoặc hạt to, vặn nắp thật chặt, dán băng dính kín nắp — thành chai lắc. Kiểm tra nắp thường xuyên.
• Khăn mỏng để giấu đồ, để ú òa, để làm chăn búp bê.
• Rổ đựng quần áo để bé nhặt từng chiếc ra – vào.
• Lõi giấy vệ sinh, cốc giấy để lăn, chồng, thả bóng nhỏ (bóng phải đủ to, không lọt qua lõi).

Mấy món này đỡ tốn tiền, nhưng cái lợi lớn hơn là chúng gắn với đời sống thật của nhà — bé học cái nồi là cái nồi, không phải nồi đồ chơi.

An toàn khi chọn đồ chơi cho bé dưới 3 tuổi

Trẻ dưới 3 tuổi đưa gần như mọi thứ lên miệng, nên quy tắc an toàn lớn nhất là không có chi tiết nhỏ.

• Phép thử lõi giấy vệ sinh: món nào hoặc mảnh nào lọt trọn vào lõi giấy vệ sinh thì quá nhỏ cho bé dưới 3 tuổi. Đây là cách thử nhanh nhiều nơi dùng, gần với ống đo chi tiết nhỏ của cơ quan an toàn sản phẩm Hoa Kỳ.
• Đọc nhãn độ tuổi trên bao bì. Nhãn "không dành cho trẻ dưới 3 tuổi" thường vì có chi tiết nhỏ, không phải vì đồ khó chơi.
• Pin cúc áo và nam châm nhỏ: đồ chơi phát nhạc, sách phát tiếng, điều khiển từ xa phải có nắp pin vặn vít. Đồ chơi có nam châm nhỏ rời ra được thì cất khỏi tầm bé.
• Dây: dây kéo của xe đồ chơi nên ngắn, dây treo đồ chơi trên cũi gỡ đi khi bé bắt đầu chống tay ngồi dậy.
• Đồ của anh chị lớn: hạt cườm, đồ lắp ghép mảnh nhỏ, bi ve — cất riêng, chơi ở bàn cao hoặc phòng khác khi em ngủ.
• Bóng bay: bóng bay cao su chưa thổi hoặc bị nổ là thứ trẻ nhỏ dễ cắn và hít vào; nên để người lớn cầm, nổ thì nhặt hết mảnh ngay.
• Kiểm tra định kỳ: thú bông bung chỉ, khối gỗ nứt, nhựa vỡ cạnh sắc — sửa hoặc bỏ.

Chuyện sắp xếp cả căn nhà cho an toàn, phòng hóc với hạt, đồ ăn và đồ vật khác, có hẳn một chuyên mục riêng trong wiki này.

Cách cho bé chơi: cất bớt, xoay vòng, ngồi cùng

Cất bớt và thay vòng

Chia đồ chơi thành ba bốn thùng. Mỗi lần chỉ bày một thùng ra kệ thấp, các thùng còn lại cất lên cao. Một hai tuần đổi một lần. Đồ cất đi lâu, khi lấy ra bé thấy như đồ mới. Cách này cũng giúp nhà gọn, người lớn bớt nhặt.

Bày ra, đừng đổ ra

Thay vì đổ cả thùng lên thảm, bày vài món trên kệ hoặc trong khay, để bé tự chọn. Bé nhìn thấy từng món sẽ dễ chọn và dễ tập trung hơn.

Người lớn là "đồ chơi" quan trọng nhất

Một cái cốc nhựa chơi một mình là cái cốc. Có người lớn ngồi cùng thì cái cốc thành nơi giấu đồ, thành cái trống, thành cốc trà mời bà. Không cần chơi liên tục — chỉ cần mỗi ngày vài lúc ngồi xuống sàn, theo bé, gọi tên thứ bé đang cầm, chờ bé "trả lời" bằng tiếng bập bẹ hoặc hành động.

Những loại đồ chơi nên cân nhắc

• Đồ chơi điện tử "làm hết mọi việc": bấm một nút là hát, đèn chớp, đọc chữ cái. Bé thành người xem chứ không phải người chơi. Không cấm, nhưng đừng để chúng chiếm phần lớn.
• Đồ chơi "dạy học" gắn mác thông minh: thẻ chữ, bảng phát âm cho bé dưới 2 tuổi. Bé học từ ngữ qua trò chuyện với người thật hiệu quả hơn.
• Máy tính bảng, điện thoại: WHO (2019) khuyên không cho trẻ dưới 1 tuổi xem màn hình, trẻ 2 tuổi không quá 1 giờ mỗi ngày. Gọi video với ông bà ở xa là trường hợp khác.
• Đồ chơi phát âm quá to: một số đồ chơi kêu rất lớn khi áp sát tai. Thử nghe sát tai mình trước; quá chói thì dán băng dính lên loa hoặc bỏ pin.
• Đồ nhựa không rõ nguồn gốc, mùi hắc: chọn đồ có nhãn hàng hoá rõ ràng, có thông tin nhà sản xuất và hợp quy theo quy định an toàn đồ chơi trẻ em hiện hành.