Rốn trẻ sơ sinh thường rụng trong khoảng 1–3 tuần sau sinh, nhiều bé rụng vào ngày thứ 5 đến 15. Cách chăm được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyên cho trẻ sinh ở cơ sở y tế là chăm rốn khô: giữ cuống rốn sạch, khô, để hở ngoài tã, không bôi đắp thứ gì lên. Cần đưa bé đi khám khi da quanh rốn đỏ lan rộng, sưng, có mủ, mùi hôi, hoặc bé sốt, bỏ bú.
Cuống rốn là gì và vì sao nó tự rụng
Khi bé ra đời, dây rốn nối với bánh nhau được kẹp và cắt, để lại một đoạn cuống dài chừng 2–3 cm gắn trên bụng bé. Đoạn cuống này không còn máu nuôi, nên nó khô dần, chuyển từ màu trắng ngà, hơi bóng sang vàng nâu, rồi đen và cứng lại như một mẩu que nhỏ. Ở chỗ cuống bám vào da, cơ thể bé tạo ra một đường ranh để tách phần đã chết ra. Đến lúc tách xong, cuống tự rơi.
Quá trình này cần không khí. Cuống càng khô, càng thoáng thì càng nhanh rụng. Cuống bị ủ ẩm dưới tã, dưới lớp băng chặt hay bị bôi kem, bột lên thì lâu rụng hơn và dễ có vi khuẩn phát triển.
Diễn biến bình thường theo từng tuần
| Thời điểm | Thường thấy |
|---|---|
| Vài ngày đầu | Cuống còn kẹp nhựa (thường được tháo trước khi ra viện hoặc khi khô), màu vàng ngà, mềm, hơi ướt |
| Ngày 3–7 | Cuống teo, sẫm màu dần, cứng lại |
| Khoảng ngày 5–15 | Cuống lỏng ra ở chân, có thể rỉ chút dịch nhầy vàng nhạt, dính vào tã |
| Lúc rụng | Vài giọt máu ở chân rốn, như vết xước nhỏ đóng vảy |
| Vài ngày sau rụng | Chân rốn hồng, hơi ẩm, rồi khô và lành hẳn trong khoảng 1–2 tuần |
Mỗi bé một nhịp. Rụng ở ngày thứ 6 hay ngày thứ 18 đều nằm trong khoảng thường gặp. Nếu qua 3 tuần mà cuống vẫn chưa rụng, hãy cho bác sĩ xem trong lần khám gần nhất; phần lớn trường hợp chỉ là chậm, bác sĩ sẽ kiểm tra cho yên tâm.
Chăm rốn khô: làm gì mỗi ngày
WHO (hướng dẫn chăm sóc trẻ sơ sinh, cập nhật 2013 và các khuyến cáo sau đó) khuyên với trẻ sinh ở cơ sở y tế, ở nơi điều kiện vệ sinh tốt, thì chỉ cần chăm rốn khô. Ở vùng sinh tại nhà, nguy cơ nhiễm trùng cao, nhân viên y tế có thể hướng dẫn dùng dung dịch sát khuẩn riêng; khi đó làm đúng như họ dặn.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi chạm vào rốn hay thay tã.
- Để rốn hở ngoài tã. Gập mép trên của tã xuống dưới rốn. Một số loại tã sơ sinh có sẵn chỗ khoét lõm cho rốn.
- Mặc áo rộng, thoáng. Không quấn băng rốn, không dán băng keo, không thắt dây bụng.
- Nếu rốn dính bẩn (nước tiểu, phân tràn lên): rửa nhẹ bằng nước sạch đun sôi để nguội, dùng gạc sạch thấm khô ngay.
- Sau khi tắm: thấm khô cuống và chân rốn bằng gạc hoặc khăn sạch. Có thể nhấc nhẹ cuống để thấm phần chân bên dưới.
- Để cuống tự rụng. Không giật, không cắt bớt, kể cả khi nó chỉ còn dính một chút xíu và trông vướng víu.
Hồi trước, nhiều nơi dặn lau rốn bằng cồn mỗi ngày. Các khuyến cáo mới hơn (AAP, WHO) cho thấy với trẻ khoẻ, sinh ở bệnh viện, để rốn khô tự nhiên rụng nhanh hơn và không tăng nhiễm trùng. Nếu bệnh viện nơi bé sinh dặn cách khác, gia đình cứ hỏi lại bác sĩ của bé.
Những điều nên bỏ khi chăm rốn
Ông bà ngày xưa chăm rốn cho con cháu bằng những gì có trong tay, với tấm lòng thương cháu. Nay bác sĩ khuyên bỏ một số việc vì chúng làm rốn ẩm, bẩn hoặc che mất dấu hiệu nhiễm trùng:
- Đắp lá trầu, lá cây, thuốc nam lên rốn: lá không vô khuẩn, giữ ẩm, có thể mang vi khuẩn uốn ván và vi khuẩn khác vào.
- Bôi nghệ, rắc bột, phấn, tro: tạo lớp đóng cục ẩm, khó thấy chân rốn đỏ hay có mủ.
- Bôi dầu, kem, mỡ không theo chỉ định: giữ ẩm, làm chậm rụng.
- Băng chặt bằng gạc, đai quấn bụng: bí hơi, cọ xát.
- Đè đồng xu, nút áo băng lên rốn lồi: không làm rốn lồi đóng nhanh hơn, còn có thể gây trầy loét da.
Cách nói với ông bà cho nhẹ nhàng: "Bác sĩ dặn nhà mình để rốn khô thoáng là nhanh rụng nhất, mẹ/bà giúp con nhìn xem mỗi lần thay tã nó có đỏ không nhé." Ông bà quen việc chăm cháu, giao cho ông bà vai "người canh rốn" thường dễ hơn là chỉ dặn "đừng làm".
Bình thường và không bình thường: so sánh nhanh
| Bình thường, theo dõi tiếp | Nên cho bé đi khám |
|---|---|
| Chút dịch nhầy vàng nhạt quanh chân cuống, không mùi | Dịch đục, mủ vàng xanh, mùi hôi |
| Vài giọt máu khi cuống sắp rụng hoặc vừa rụng | Máu rỉ liên tục, thấm ướt gạc dù đã ấn nhẹ vài phút |
| Viền hồng rất mảnh ngay sát chân rốn | Đỏ lan ra da bụng xung quanh, sưng, sờ thấy nóng |
| Bé bú tốt, ngủ, chơi bình thường | Bé sốt, li bì, bỏ bú, khóc khi chạm vào bụng |
| Rốn hơi lồi, mềm, phồng to khi bé khóc, ấn vào xẹp | Khối lồi căng cứng, đổi màu, bé đau, nôn |
| Chân rốn ẩm vài ngày sau rụng rồi khô dần | Chân rốn ẩm mãi quá 1–2 tuần, có cục thịt nhỏ màu hồng đỏ |
Rốn lồi và u hạt rốn: hai chuyện hay làm bố mẹ lo
Rốn lồi
Rốn lồi (thoát vị rốn) là khi thành bụng chỗ rốn chưa đóng kín, một phần ruột đẩy ra dưới da, tạo khối phồng mềm, to lên khi bé khóc hay rặn. Tình trạng này khá thường gặp ở trẻ nhỏ, nhất là trẻ sinh non. Phần lớn tự nhỏ dần và đóng lại trong vài năm đầu, bác sĩ sẽ theo dõi qua các lần khám. Rốn lồi thông thường không làm bé đau. Khi khối phồng bỗng căng cứng, không ấn xẹp được, da đổi màu, bé khóc dữ, nôn — cần đi khám ngay.
U hạt rốn
Sau khi cuống rụng, đôi khi ở chân rốn còn một cục mô nhỏ màu hồng đỏ, ẩm, rỉ dịch trong. Đây thường là u hạt rốn, lành tính, bác sĩ xử lý đơn giản tại phòng khám. Gia đình không tự buộc chỉ, rắc bột hay đốt.
Chăm rốn khi bé ở nhà ông bà, khi về quê
- Dặn người chăm thêm một việc: mỗi lần thay tã, liếc nhìn rốn — có đỏ lan không, có mùi không.
- Mang theo gạc sạch, nước sạch; ở quê nước giếng, nước mưa thì đun sôi để nguội trước khi lau rốn.
- Nhà có người hút thuốc, bếp than, nhiều bụi: cho bé ở phòng thoáng, sạch hơn là đóng kín.
- Không để vật nuôi liếm, nằm sát bụng bé khi rốn chưa lành.
- Nếu phải đi xa vài ngày lúc rốn chưa rụng, hỏi trước trạm y tế xã/phường gần nơi đến, phòng khi cần.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
Nhiễm trùng rốn ở trẻ sơ sinh tuy không phổ biến khi chăm khô đúng cách, nhưng có thể lan nhanh. Đi khám trong ngày, kể cả ban đêm, nếu:
- Da quanh rốn đỏ, sưng, nóng, vùng đỏ rộng ra theo giờ.
- Rốn có mủ, chảy dịch hôi.
- Máu rỉ không cầm sau vài phút ấn nhẹ bằng gạc sạch.
- Bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên, hoặc người lạnh, li bì, bỏ bú, khó đánh thức.
- Bé co cứng, khó há miệng bú, giật người — nhất là khi rốn từng bị đắp lá hay bôi vật lạ.
- Khối rốn lồi căng cứng, đổi màu, bé đau và nôn.
Những dấu hiệu không gấp nhưng nên hỏi bác sĩ trong lần khám tới: cuống quá 3 tuần chưa rụng, chân rốn ẩm kéo dài, có cục thịt nhỏ ở chân rốn.
Câu hỏi thường gặp
Rốn trẻ sơ sinh bao lâu thì rụng?
Thường trong khoảng 1–3 tuần sau sinh, nhiều bé rụng vào ngày thứ 5 đến 15. Giữ rốn khô, thoáng giúp rụng nhanh hơn. Quá 3 tuần chưa rụng thì cho bác sĩ xem trong lần khám gần nhất.
Rốn rụng có chảy máu không?
Vài giọt máu ở chân rốn khi cuống rụng là bình thường, giống vết xước nhỏ. Thấm bằng gạc sạch, ấn nhẹ là cầm. Máu rỉ liên tục, thấm ướt gạc thì đưa bé đi khám.
Có cần lau rốn bằng cồn mỗi ngày không?
Với trẻ khoẻ sinh ở bệnh viện, WHO và AAP khuyên chăm rốn khô, không cần bôi cồn hay thuốc gì. Chỉ làm sạch khi rốn dính bẩn, rồi thấm khô. Nếu bệnh viện dặn cách khác cho bé, làm theo bác sĩ của bé.
Rốn có mùi hôi là sao?
Mùi hơi khó chịu nhẹ khi cuống sắp rụng có thể gặp, nhưng mùi hôi rõ kèm mủ, đỏ lan quanh rốn là dấu hiệu nhiễm trùng. Khi đó cần đưa bé đi khám ngay trong ngày.
Có nên đắp lá trầu hay bôi nghệ lên rốn trẻ sơ sinh?
Không nên. Lá cây, nghệ, bột không vô khuẩn, giữ ẩm cho rốn và có thể mang vi khuẩn vào, đồng thời che mất dấu hiệu nhiễm trùng. Để rốn khô thoáng là cách bác sĩ khuyên.
Rốn lồi có tự hết không?
Phần lớn rốn lồi ở trẻ nhỏ tự nhỏ dần và đóng lại trong vài năm đầu, bác sĩ theo dõi qua các lần khám. Không cần đè đồng xu hay băng chặt. Khối lồi căng cứng, đổi màu, bé đau thì đi khám ngay.
