Vàng da sơ sinh: vàng thế nào là thường, khi nào phải đi khám ngay

Vàng da sơ sinh rất thường gặp: theo NHS (Anh), khoảng 6 trong 10 trẻ đủ tháng có vàng da, thường xuất hiện ngày thứ 2–3, rõ nhất ngày 3–5 và nhạt dần trong 1–2 tuần. Cần đưa bé đi khám ngay khi vàng xuất hiện trong 24 giờ đầu, vàng lan xuống bụng, tay chân, lòng bàn tay chân, bé li bì bú kém, hoặc phân bạc màu, nước tiểu vàng sẫm. Tắm nắng không phải cách chữa vàng da.

Vì sao trẻ sơ sinh hay vàng da

Trong bụng mẹ, bé cần nhiều hồng cầu để lấy đủ oxy. Sau khi chào đời, bé thở bằng phổi, số hồng cầu dư được cơ thể phá bỏ. Quá trình này sinh ra một chất màu vàng tên là bilirubin. Gan của bé những ngày đầu còn non, chưa xử lý kịp, nên bilirubin tích lại dưới da và lòng trắng mắt, làm bé trông vàng.

Đó là vàng da sinh lý: gặp ở phần lớn trẻ, bé vẫn bú tốt, ngủ, khóc bình thường, và tự hết khi gan "bắt nhịp". Một số bé có lượng bilirubin tăng cao hơn hoặc vàng da do nguyên nhân khác (nhóm máu mẹ con không hợp, thiếu men G6PD, nhiễm trùng, bệnh đường mật, suy giáp...). Những trường hợp này cần bác sĩ đo và điều trị — và điều trị hiện nay rất hiệu quả khi phát hiện sớm.

Vàng da sinh lý diễn biến thế nào

Ở bé bú mẹ hoàn toàn, vàng nhẹ có thể kéo dài vài tuần mà bé vẫn khoẻ, lên cân tốt. Bác sĩ thường gọi là vàng da do sữa mẹ, và hầu hết các trường hợp vẫn tiếp tục cho bú. Nhưng chỉ bác sĩ mới khẳng định được điều này sau khi loại trừ các nguyên nhân khác, nên vàng quá 2 tuần thì vẫn phải đi khám.

Cách nhìn vàng da tại nhà

Vàng da lan theo chiều từ đầu xuống chân: mặt và mắt trước, rồi ngực, bụng, đùi, cẳng chân, cánh tay, sau cùng là lòng bàn tay, lòng bàn chân. Vàng lan càng xuống thấp, lượng bilirubin thường càng cao. Cách nhìn:

1. Đưa bé ra chỗ có ánh sáng tự nhiên ban ngày, gần cửa sổ, không đứng dưới đèn vàng hay đèn huỳnh quang.
2. Dùng ngón tay ấn nhẹ lên da trán, xương ức, đầu gối, lòng bàn chân trong một hai giây rồi nhấc ra.
3. Chỗ vừa ấn, nếu da nhạt màu bình thường là không vàng; nếu thấy màu vàng là vàng đến vùng đó.
4. Nhìn lòng trắng mắt, lợi (nướu) khi bé há miệng.

Với bé da sẫm màu, nhìn da khó hơn; khi đó lòng trắng mắt, lợi, lòng bàn tay chân là nơi dễ thấy nhất.

Nhìn bằng mắt chỉ để quyết định có cần đi khám hay không, không dùng để đoán mức nặng nhẹ. Mắt người hay đánh giá thấp vàng da. Ở cơ sở y tế, bác sĩ đo bilirubin qua da bằng máy hoặc lấy máu, rồi đối chiếu với tuổi tính theo giờ của bé để quyết định có cần chiếu đèn.

Đừng quên nhìn phân và nước tiểu

Phân bé bú mẹ những ngày đầu chuyển từ đen xanh (phân su) sang vàng hoa cà, vàng tươi. Nếu phân trắng bạc, vàng nhạt như màu đất sét, màu phấn, kèm nước tiểu vàng sẫm thấm đậm tã, có thể là dấu hiệu bệnh đường mật. Bệnh này cần được phát hiện trong những tuần đầu vì phẫu thuật sớm cho kết quả tốt hơn hẳn. Chụp ảnh tã dưới ánh sáng ban ngày để cho bác sĩ xem.

Bé nào cần được để mắt kỹ hơn

• Bé sinh non, nhất là dưới 37 tuần.
• Bé chưa bú tốt, mẹ ít sữa những ngày đầu, bé sụt cân nhiều.
• Bé có bướu, bầm tụ máu ở đầu sau sinh.
• Mẹ và bé khác nhóm máu, hoặc mẹ có nhóm máu Rh âm.
• Anh chị của bé từng phải chiếu đèn vì vàng da.
• Bé thiếu men G6PD (kết quả sàng lọc sơ sinh lấy máu gót chân sẽ cho biết; nhiều bệnh viện trong nước làm sàng lọc này).
• Bé ra viện sớm, trước 72 giờ tuổi — lúc vàng da chưa đạt đỉnh. AAP khuyên những bé này được khám lại trong vài ngày đầu sau khi về nhà.

Chăm bé vàng da sinh lý ở nhà

• Cho bú thường xuyên: khoảng 8–12 cữ mỗi ngày đêm trong những tuần đầu. Bilirubin được thải qua phân; bé bú đủ, đi ngoài đều thì vàng da nhạt nhanh hơn.
• Không cho uống nước lọc, nước đường, nước cam thảo để "giải vàng". Những thứ đó làm bé no bụng, bú ít sữa hơn, chẳng thải được bilirubin.
• Không tự ngưng cho bú mẹ. Nếu bác sĩ cần thay đổi cách cho ăn, bác sĩ sẽ nói cụ thể.
• Theo dõi hằng ngày vào cùng một khung giờ, ánh sáng ban ngày; ghi lại vùng vàng, số tã ướt, màu phân.
• Đi tái khám đúng hẹn nếu bệnh viện dặn đo lại bilirubin.

Tắm nắng chữa vàng da: vì sao bác sĩ không khuyên

Nhiều nhà vẫn bế bé ra nắng sớm, cởi trần để "tắm nắng cho hết vàng". Ý tốt, nhưng bác sĩ nhi hiện nay, trong đó có hướng dẫn vàng da sơ sinh của AAP (2022), không khuyến khích cách này:

• Lượng ánh sáng xanh trong nắng tự nhiên để làm giảm bilirubin là không đủ và không đo được.
• Da bé sơ sinh rất dễ bỏng nắng; bé cũng dễ bị lạnh khi cởi đồ, hoặc bị nóng quá khi nắng lên.
• Nguy hiểm hơn cả: gia đình yên tâm "đang chữa rồi" và đưa bé đi khám muộn.

Chiếu đèn ở bệnh viện dùng ánh sáng xanh đúng bước sóng, có che mắt bé, đo nhiệt độ và đo bilirubin theo dõi. Phần lớn bé chỉ cần chiếu một đến vài ngày. Bé vẫn được bế ra cho bú theo hướng dẫn của điều dưỡng.

Ra ngoài trời một chút buổi sáng, có quần áo, tránh nắng gắt thì không có gì sai — chỉ đừng coi đó là cách chữa.

Khi nào đưa bé đi khám ngay

Đưa bé đến cơ sở y tế có khoa nhi ngay trong ngày (ban đêm vẫn đi) nếu:

• Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh.
• Vàng lan xuống bụng, đùi, cẳng chân, cánh tay, hoặc lòng bàn tay, bàn chân.
• Vàng tăng nhanh từ sáng đến chiều.
• Bé li bì, khó đánh thức để bú, bú yếu, bỏ bú.
• Bé khóc thét, ưỡn cong người, cứng người, sốt.
• Phân bạc màu (trắng, vàng nhạt như đất sét), nước tiểu vàng sẫm.
• Bé ít tã ướt (sau ngày thứ 5 mà dưới 6 tã ướt mỗi ngày) hoặc sụt cân nhiều.

Nên hẹn khám (không cần cấp cứu) nếu bé còn vàng sau 2 tuần tuổi (đủ tháng) hoặc 3 tuần (sinh non), dù bé trông khoẻ.

Đi khám vì vàng da không có nghĩa là bé "có bệnh". Rất nhiều lần, bác sĩ đo xong và nói bé ổn, cho về. Nhưng một lần đo đó giúp cả nhà ngủ yên.

Ông bà trông cháu tuần đầu: ba việc cần nhớ

1. Mỗi sáng bế cháu ra chỗ sáng, ấn nhẹ da xem vàng đến đâu, nói lại với bố mẹ.
2. Nhìn màu phân trong tã; thấy trắng bạc thì chụp ảnh.
3. Cháu ngủ li bì, gọi không dậy bú — không chờ, gọi bố mẹ đưa đi khám.