Tắm cho trẻ sơ sinh tại nhà chỉ cần một chậu nước ấm khoảng 37°C, phòng kín gió, khăn mềm và chừng 5–10 phút. Những ngày rốn chưa rụng, nhiều bác sĩ khuyên lau người (tắm khăn) thay vì ngâm cả người; sau đó tắm chậu 2–3 lần mỗi tuần là đủ sạch, trời nóng có thể lau mát hằng ngày. Điều quan trọng nhất không phải tắm bao nhiêu lần, mà là không bao giờ rời tay khỏi bé khi bé đang ở trong nước.
Tắm lần đầu và tắm mấy lần một tuần
Ở bệnh viện, bé thường được tắm lần đầu sau sinh vài giờ đến một ngày. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, hướng dẫn chăm sóc sau sinh 2013 và 2022) khuyên hoãn lần tắm đầu đến ít nhất 24 giờ sau sinh, nếu không được thì tối thiểu 6 giờ, để bé giữ thân nhiệt và giữ lớp chất gây trắng mịn trên da. Về nhà rồi thì cả nhà tự lo.
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) cho rằng trong năm đầu, tắm khoảng ba lần mỗi tuần là đủ; tắm nhiều hơn dễ làm khô da. Ở Việt Nam, mùa hè nóng ẩm, nhiều nhà quen tắm mỗi ngày. Cũng không sao, miễn là:
- Tắm nhanh, nước ấm vừa, không ngâm lâu.
- Không dùng xà phòng mỗi lần; ngày thường chỉ cần nước sạch.
- Lau thật khô các nếp gấp ở cổ, nách, bẹn ngay sau tắm.
Những ngày lạnh, mưa phùn miền Bắc, có thể tắm cách ngày, ngày còn lại lau người bằng khăn ấm. Bé không bẩn đi vì thế.
Tắm khăn hay tắm chậu: phụ thuộc vào cái rốn
Khi cuống rốn còn đó (thường rụng trong khoảng 1–3 tuần), AAP khuyên tắm khăn: để bé nằm trên khăn bông, lau từng phần, phần nào lau xong đắp lại ngay. Cách này giữ cuống rốn khô, mau rụng hơn. Một số nơi, kể cả nhiều bệnh viện trong nước, vẫn hướng dẫn tắm chậu nhanh rồi lau khô rốn kỹ; điều cốt lõi là rốn được thấm khô ngay sau tắm. Cách giữ rốn khô và dấu hiệu rốn có vấn đề được viết riêng trong bài chăm rốn của danh mục này.
Khi rốn đã rụng và chân rốn khô hẳn, chuyển sang tắm chậu. Đa số bé thích được ngâm trong nước ấm hơn là bị lau từng phần.
Chuẩn bị trước khi tắm: gom đủ đồ trong tầm tay
Phần lớn tình huống "lỡ tay" xảy ra khi người tắm quay đi lấy khăn hay chai sữa tắm. Vì vậy, chuẩn bị xong hết mới bế bé vào.
| Đồ cần có | Ghi chú |
|---|---|
| Chậu tắm hoặc chậu nhựa sạch | Đặt trên mặt phẳng chắc, ngang tầm thắt lưng người tắm; ông bà tránh ngồi xổm dưới sàn lâu |
| Nước ấm | Sâu khoảng 5–8 cm cho bé sơ sinh; pha nước lạnh trước, nước nóng sau |
| Nhiệt kế đo nước (nếu có) | Khoảng 37°C, nhiều tài liệu chấp nhận 37–38°C |
| Hai khăn bông mềm | Một để lau, một có mũ trùm đầu để quấn ngay khi bế ra |
| Khăn xô nhỏ hoặc bông gòn | Lau mặt, mắt; mỗi mắt một miếng |
| Sữa tắm dịu nhẹ cho trẻ (không bắt buộc) | Không mùi thơm mạnh, dùng rất ít, vài lần mỗi tuần |
| Tã, quần áo sạch | Mở sẵn, xếp theo thứ tự mặc |
Phòng tắm nên kín gió, ấm áp. Không cần đóng kín bưng hay sưởi đến hầm hập; tắt quạt, khép cửa sổ là được. Người tắm tháo nhẫn, đồng hồ, cắt ngắn móng tay để không cào xước da bé.
Thử nước bằng cách nào khi không có nhiệt kế
Nhúng khuỷu tay hoặc mặt trong cổ tay vào nước. Nước vừa là cảm thấy ấm dễ chịu, không nóng. Bàn tay người lớn, nhất là bàn tay ông bà quen việc nhà, chịu nóng tốt hơn nên thử bằng tay hay đánh giá sai. Khuấy đều nước trước khi thử để không còn vùng nóng vùng lạnh.
Các bước tắm cho bé sơ sinh
- Rửa mặt trước, khi bé còn mặc đồ. Bế bé nằm trên đùi hoặc trên khăn. Dùng khăn xô thấm nước ấm sạch (không xà phòng) lau mắt từ khoé trong ra khoé ngoài, mỗi bên một góc khăn hoặc một miếng bông. Lau trán, má, cằm, sau tai.
- Gội đầu. Ôm bé theo kiểu kẹp nách: thân bé nằm dọc cẳng tay bạn, bàn tay đỡ gáy, đầu bé hướng ra chậu. Tay kia vốc nước làm ướt tóc, xoa nhẹ, xả sạch, lau khô ngay để bé không lạnh đầu. Thóp mềm trên đỉnh đầu có thể xoa nhẹ bình thường, không phải sợ.
- Cởi đồ, đặt bé vào chậu. Một tay luồn sau cổ, ngón cái và ngón trỏ giữ nách phía xa của bé; tay kia đỡ mông. Đặt chân xuống trước, rồi từ từ hạ người. Giữ đầu và vai bé luôn trên mặt nước.
- Tắm từ trên xuống. Cổ, nách, ngực, tay, bàn tay (bé hay nắm chặt, cát bụi và sữa đọng trong lòng bàn tay), lưng, chân. Bộ phận sinh dục và hậu môn rửa sau cùng.
- Bế ra và quấn ngay. Đặt bé lên khăn có mũ, quấn kín, thấm khô (thấm, không chà). Chú ý nếp cổ, nách, bẹn, sau tai, kẽ ngón.
- Mặc tã, quần áo. Nếu rốn chưa rụng, thấm khô rốn trước khi mặc tã, gập mép tã xuống dưới rốn.
Cả quá trình nên gói trong 5–10 phút. Bé sơ sinh mất nhiệt nhanh; tắm lâu không làm bé sạch hơn.
Rửa bộ phận sinh dục
Với bé gái, lau từ trước ra sau, không banh rộng môi bé để cọ sâu bên trong. Ít chất trắng hoặc vài giọt máu hồng trong tuần đầu là do nội tiết từ mẹ, sẽ tự hết. Với bé trai, rửa sạch bên ngoài; không kéo tuột bao quy đầu để vệ sinh, vì ở trẻ nhỏ bao quy đầu dính là bình thường và tự tách dần theo năm tháng.
Tắm khăn những ngày rốn chưa rụng
Đặt bé nằm ngửa trên khăn bông dày, phòng kín gió. Chuẩn bị chậu nước ấm nhỏ và hai khăn xô.
- Để bé mặc áo, lau mặt và gội đầu như trên.
- Cởi áo, lau cổ, ngực, tay, lưng; lau xong phần nào thấm khô, đắp khăn phần đó.
- Cởi tã, lau chân, rồi đến bộ phận sinh dục, hậu môn.
- Tránh làm ướt cuống rốn; nếu lỡ ướt, thấm khô bằng gạc sạch.
Tắm khăn không phải "tắm chưa đủ". Với bé tuần đầu, chủ yếu cần sạch các nếp gấp, mặt, tay và vùng tã.
Sữa tắm, dầu gội, phấn, lá tắm: dùng gì, bỏ gì
Da bé sơ sinh mỏng, hàng rào bảo vệ chưa hoàn chỉnh. Nguyên tắc chung của các hội nhi khoa là càng ít càng tốt.
- Nước sạch đủ cho phần lớn các lần tắm tuần đầu.
- Sữa tắm: chọn loại dịu nhẹ, ít hương liệu, dùng lượng nhỏ cỡ hạt đậu, xả sạch. Không cần cả sữa tắm lẫn dầu gội riêng.
- Kem dưỡng ẩm: bé da khô, bong tróc nhiều có thể thoa lớp mỏng kem không mùi sau tắm. Da bong nhẹ ở tuần đầu là bình thường, không cần chà.
- Phấn rôm: AAP khuyên tránh, vì bé dễ hít bụi phấn. Giữ khô bằng cách lau khô kỹ và thay tã kịp thời.
- Nước lá (lá chè xanh, lá khế, mướp đắng...): nhiều nhà ông bà vẫn đun nước lá tắm cho cháu. Lá không sạch, nước đặc, hoặc trẻ có cơ địa nhạy cảm có thể bị kích ứng; nước đun còn nóng dễ gây bỏng. Nếu gia đình muốn dùng, hỏi bác sĩ nhi trước và luôn để nguội, lọc kỹ, thử trên vùng da nhỏ. Với bé đang có mẩn, chàm, hăm thì không tự tắm lá.
- Dầu tràm, dầu gió pha vào nước tắm: không nên. Tinh dầu mạnh có thể kích ứng da và đường thở của bé sơ sinh.
Những tình huống hay gặp
Bé khóc thét mỗi lần tắm
Nhiều bé sơ sinh không thích bị cởi đồ, vì đột ngột thấy lạnh và "trống trải". Thử: phòng ấm hơn một chút, đắp một khăn xô ướt ấm lên ngực bé khi ngâm, nói chuyện nhẹ nhàng, tắm ngắn hơn. Có bé chỉ cần vài tuần là quen.
Tắm trước hay sau bữa bú
Tránh tắm ngay sau khi bú no (dễ trớ) và lúc bé đang đói cồn cào (khóc suốt buổi tắm). Khoảng giữa hai cữ bú là dễ chịu nhất. Nhiều nhà chọn tắm buổi chiều tối, rồi cho bú, ru ngủ — một nếp sinh hoạt đều đặn giúp bé dần biết "sắp đến giờ ngủ". Chuyện giấc ngủ của bé sơ sinh có một wiki riêng trong hệ viết kỹ.
Bé đang ốm có được tắm không
Trước đây nhiều nhà kiêng tắm khi trẻ sốt, sổ mũi. Nay bác sĩ khuyên vẫn tắm hoặc lau người bằng nước ấm, nhanh, kín gió, lau khô ngay; giữ sạch giúp bé dễ chịu hơn. Bé dưới 3 tháng mà sốt thì việc cần làm trước tiên là đi khám, không phải bàn chuyện tắm.
Ông bà tắm một mình cho cháu
Đặt chậu lên bàn chắc, cao ngang thắt lưng, không cúi gập người trên chậu dưới sàn. Chuẩn bị sẵn đồ, tắt điện thoại hoặc để im lặng. Nếu chuông cửa reo, quấn bé vào khăn và bế theo, không để cháu một mình trong chậu dù chỉ "vài giây".
An toàn khi tắm: vài thói quen nên giữ
- Luôn một tay trên người bé suốt lúc bé trong nước.
- Pha nước xong mới đặt bé vào; không xả thêm nước nóng khi bé đang ngồi trong chậu.
- Nước nóng lấy từ bình nóng lạnh: nếu được, chỉnh bình ở mức không quá nóng.
- Đổ nước ngay sau khi tắm xong, úp chậu xuống.
- Ghế, giá đỡ tắm cho trẻ không thay được bàn tay người lớn.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
Tắm là lúc người nhà nhìn kỹ toàn thân bé nhất. Hãy đưa bé đi khám sớm nếu thấy:
- Bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên, hoặc người lạnh bất thường, li bì, bú kém.
- Da vàng lan xuống bụng, tay chân, hoặc vàng xuất hiện ngay trong 24 giờ đầu (xem bài vàng da sơ sinh).
- Chân rốn đỏ lan ra da xung quanh, có mủ, mùi hôi.
- Mụn nước, mụn mủ lan nhanh, da phồng rộp, chảy dịch.
- Da tím tái quanh môi, thở rút lõm ngực, thở rên.
- Bé bị bỏng nước, dù vết bỏng nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh nên tắm mấy lần một tuần?
AAP cho rằng khoảng ba lần mỗi tuần là đủ trong năm đầu, vì tắm nhiều dễ làm khô da. Trời nóng ẩm có thể lau người hoặc tắm nhanh hằng ngày bằng nước sạch, chỉ dùng sữa tắm vài lần mỗi tuần. Lau khô kỹ các nếp gấp quan trọng hơn số lần tắm.
Nước tắm cho trẻ sơ sinh bao nhiêu độ là vừa?
Khoảng 37°C, ấm như thân nhiệt. Nếu không có nhiệt kế, thử bằng khuỷu tay hoặc mặt trong cổ tay, thấy ấm dễ chịu là được. Khuấy đều nước trước khi thử để tránh vùng nóng.
Rốn chưa rụng có tắm được không?
Được, nhưng nhiều bác sĩ khuyên tắm khăn (lau người) cho đến khi rốn rụng để cuống rốn luôn khô. Nếu gia đình tắm chậu, hãy làm nhanh và thấm khô rốn ngay sau tắm. Điều cần tránh là để rốn ẩm lâu dưới tã.
Tắm cho trẻ sơ sinh mất bao lâu?
Khoảng 5–10 phút là đủ. Bé sơ sinh mất nhiệt nhanh, nên chuẩn bị sẵn đồ, tắm gọn và quấn khăn ngay khi bế ra khỏi nước.
Có nên tắm nước lá cho trẻ sơ sinh?
Không bắt buộc và không cần thiết. Nước lá có thể gây kích ứng hoặc bỏng nếu chưa đủ nguội. Gia đình muốn dùng thì hỏi bác sĩ nhi trước, và tránh hẳn khi bé đang có mẩn, chàm hay hăm.
Bé sơ sinh sốt có được tắm không?
Có thể lau người bằng nước ấm cho bé dễ chịu. Nhưng bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên thì cần được đưa đi khám ngay, trước khi lo chuyện tắm hay không tắm.
