Trẻ sơ sinh khóc nhiều: đọc tiếng khóc của bé và cách dỗ bé dịu lại

Trẻ sơ sinh khóc là cách duy nhất để nói "con cần gì đó": đói, tã bẩn, nóng lạnh, mệt, muốn được ôm. Thời gian khóc thường tăng dần từ tuần thứ 2, nhiều nhất quanh 6–8 tuần tuổi, rồi giảm rõ khi bé 3–4 tháng. Bé khoẻ mạnh vẫn có những lúc khóc mà không dỗ được; điều cần biết là khi nào khóc là bình thường, khi nào là dấu hiệu phải đi khám, và người chăm cũng cần được nghỉ.

Bé khóc bao nhiêu là bình thường

Các nghiên cứu theo dõi trẻ ở nhiều nước cho thấy trẻ sơ sinh khoẻ mạnh khóc trung bình khoảng một đến ba giờ cộng dồn mỗi ngày trong những tuần đầu, dồn nhiều vào chiều tối. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) mô tả cùng một đường cong: khóc tăng dần, đạt đỉnh ở tuần thứ 6–8, và giảm khi bé được 3–4 tháng. Mỗi bé một nhịp: có bé khóc ít, có bé khóc nhiều hơn mà vẫn hoàn toàn khoẻ.

Khóc dạ đề là gì

Ông bà ta gọi những cơn khóc dai dẳng, thường vào chiều tối, ở bé vài tuần tuổi là "khóc dạ đề". Trong y văn, bác sĩ hay dùng "quy tắc số 3" để mô tả tình trạng này (thường gọi là colic): bé khoẻ mạnh, bú tốt, lên cân, nhưng khóc hơn 3 giờ mỗi ngày, hơn 3 ngày mỗi tuần, kéo dài hơn 3 tuần. Nguyên nhân chưa rõ hẳn; nó không phải lỗi của ai, cũng không phải do "vía" hay vì mẹ ăn gì đó sai. Tình trạng này thường tự qua khi bé 3–4 tháng.

Chỉ bác sĩ mới kết luận được bé khóc dạ đề sau khi đã khám và thấy bé không có bệnh gì khác. Vì vậy, nếu bé khóc nhiều kiểu như trên, hãy cho bé đi khám một lần để cả nhà yên tâm.

Đọc tiếng khóc: đi qua danh sách kiểm tra

Không có "từ điển tiếng khóc" nào chính xác cho mọi bé. Nhưng sau vài tuần, bố mẹ và ông bà thường nhận ra nhịp riêng của bé nhà mình. Khi bé khóc, đi lần lượt qua các khả năng sau, từ dễ đến khó:

Cách vỗ ợ hơi và chuyện bé trớ sữa sau bú được viết riêng trong danh mục Bú mẹ & bình sữa.

Những cách dỗ dịu bé đã được nhiều bác sĩ gợi ý

Nhiều cách dỗ bé dựa trên cùng một ý: tạo lại cảm giác như trong bụng mẹ — được ôm chặt, nghe tiếng rì rì, được đung đưa. Thử từng cách, mỗi cách vài phút, đừng đổi liên tục.

• Quấn gọn bằng khăn mỏng (bài quấn chũn trong danh mục này có cách làm).
• Bế áp ngực, áp vai, để bé nghe nhịp tim người lớn. Bế úp trên cẳng tay khi bé thức cũng giúp nhiều bé đỡ khó chịu bụng.
• Tiếng "suỵt" đều sát tai bé, to gần bằng tiếng khóc rồi nhỏ dần khi bé dịu. Tiếng quạt, tiếng máy hút mùi đều cũng có tác dụng tương tự.
• Đung đưa nhẹ, đều: bế đi lại, ngồi ghế đu, ru võng có người ngồi cạnh. Đung đưa nhịp nhỏ, đầu bé luôn được đỡ.
• Cho bé mút: bú mẹ, mút ngón tay sạch của người lớn, hoặc ti giả (với bé bú mẹ, nhiều tài liệu khuyên chờ việc bú đã ổn, thường khoảng 3–4 tuần, rồi mới dùng ti giả).
• Đổi khung cảnh: ra hiên, ra ban công thoáng mát, đẩy xe quanh sân.
• Tắm nước ấm, xoa lưng, xoa bụng nhẹ theo chiều kim đồng hồ.
• Hát ru: giọng trầm, nhịp chậm của ông bà thường rất "ăn".

Dỗ bé là thử và sai. Có hôm cách này hiệu quả, hôm sau không. Không phải do người dỗ vụng.

Những cách cũ nên bỏ

Thương cháu khóc, ngày trước nhiều nhà làm đủ cách. Một số cách nay bác sĩ khuyên dừng:

• Lắc mạnh, tung hứng để bé nín: cổ bé yếu, não bé mềm, lắc có thể gây tổn thương bên trong rất nặng. Đung đưa nhẹ thì được; lắc thì không bao giờ.
• Cho uống nước đường, nước cam thảo, nước lá: bé dưới 6 tháng chỉ cần sữa; nước khác làm bé bú ít đi.
• Cho ngậm mật ong, chấm mật ong lên ti giả: không cho trẻ dưới 12 tháng dùng mật ong dưới mọi hình thức, vì nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ nhỏ.
• Cạo gió, đánh gió, xoa dầu nóng lên người, lòng bàn chân bé: da bé mỏng, dễ trầy, bỏng; tinh dầu mạnh có thể làm bé khó thở.
• Đặt dao, kéo, vật sắc dưới gối, cạnh nôi để "trừ vía": nếu gia đình muốn giữ nếp, đặt ở nơi bé và người bế không với tới, tuyệt đối không trong chỗ ngủ của bé.
• Tự cho bé uống thuốc chống đầy hơi, an thần, men tiêu hoá theo lời mách: hỏi bác sĩ nhi trước.

Khi người chăm kiệt sức

Nghe bé khóc hàng giờ là một trong những việc khó nhất của làm cha mẹ, ông bà. Bực bội, muốn bỏ đi, thậm chí khóc theo là cảm xúc của người bình thường, không phải người xấu. Điều quan trọng là có kế hoạch cho lúc đó:

1. Đặt bé nằm ngửa trong nôi, cũi — chỗ an toàn.
2. Ra khỏi phòng vài phút. Uống cốc nước, thở chậm, mở cửa sổ.
3. Gọi người thay: chồng, vợ, ông bà, hàng xóm thân. Đổi ca dỗ bé buổi tối: mỗi người hai giờ.
4. Quay lại khi đã bình tĩnh. Bé khóc thêm mười phút trong nôi an toàn không làm hại bé.

Nếu người mẹ thấy buồn bã kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ, mất ngủ cả khi bé ngủ, hay có ý nghĩ làm hại mình hoặc con, hãy nói với người thân và gặp bác sĩ sớm. Trầm cảm sau sinh là bệnh chữa được, không phải sự yếu đuối.

Bé khóc và người trong nhà: vài tình huống

Chiều nào bé cũng khóc, cả nhà mỗi người một ý

Thống nhất một vài việc chung: thứ tự kiểm tra (đói, tã, nóng lạnh, mệt), hai ba cách dỗ cả nhà cùng làm, và một người "trực" mỗi khung giờ. Bé dịu nhanh hơn khi không bị chuyền qua năm người trong một buổi.

Ông bà nói "để nó khóc cho khoẻ phổi"

Khóc không làm phổi khoẻ hơn. Với bé sơ sinh, đáp lại tiếng khóc giúp bé an tâm. Có những lúc dỗ không được và cần đặt bé xuống nghỉ — khác với cố tình để bé khóc.

Bé khóc mỗi khi bú

Có thể bé ngậm chưa đúng, sữa xuống quá mạnh hoặc quá ít, hoặc bé khó chịu bụng. Xem bài khớp ngậm và bài bé bú đủ chưa trong danh mục Bú mẹ & bình sữa, và hỏi bác sĩ nếu kéo dài.

Khi nào đưa bé đi khám ngay

Đi khám ngay (ban đêm vẫn đi, hoặc gọi 115 khi bé khó thở, co giật) nếu bé khóc kèm:

• Bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên.
• Khóc thét, khóc rên yếu, tiếng khóc khác hẳn mọi khi, dỗ thế nào cũng không đỡ trong hơn vài giờ.
• Li bì, mềm người, khó đánh thức, bỏ bú.
• Nôn vọt mạnh, nôn ra dịch xanh hoặc có máu; bụng chướng căng.
• Phân có máu, nhầy máu.
• Thóp phồng căng khi bé nằm yên.
• Thở nhanh, rút lõm ngực, tím môi.
• Bé từng bị ngã, va đập rồi khóc khác thường.
• Ngón tay, ngón chân, dương vật sưng đỏ do sợi tóc, sợi chỉ quấn.

Nên hẹn khám (không cấp cứu) khi bé khóc nhiều hàng ngày kéo dài vài tuần, bé không lên cân, hoặc người chăm thấy không chịu đựng nổi nữa — đó cũng là lý do chính đáng để gặp bác sĩ.