Trẻ sơ sinh cần thay tã ngay khi đi tiêu và khi tã đã ướt nhiều, thường khoảng 8–12 lần mỗi ngày đêm trong tháng đầu. Cách phòng hăm tã hiệu quả nhất rất đơn giản: thay kịp, rửa nhẹ bằng nước, thấm thật khô, để da thoáng vài phút và thoa một lớp kem bảo vệ dày khi da hơi đỏ. Hăm không đỡ sau 2–3 ngày chăm đúng, có mụn mủ, phồng rộp hay bé sốt thì đưa bé đi khám.
Tã giấy hay tã vải
Cả hai đều dùng được. Tã giấy thấm hút tốt, tiện khi đi ra ngoài và ban đêm. Tã vải rẻ khi dùng lâu, ít rác, nhưng phải thay thường xuyên hơn vì ướt là ẩm cả mảng, và phải giặt sạch, phơi nắng khô kỹ. Nhiều nhà dùng xen: tã vải ban ngày khi có người ở nhà, tã giấy ban đêm và khi đi xa. Không có loại nào "tốt cho bé hơn hẳn"; điều làm da bé khoẻ là thay kịp và giữ khô.
Chọn cỡ tã vừa
- Vòng bụng: luồn vừa hai ngón tay giữa tã và bụng bé.
- Viền chun ở đùi ôm sát nhưng không hằn đỏ sâu. Vết hằn đỏ rõ, lâu mất là tã chật.
- Nước tiểu hay phân tràn ra lưng, ra đùi thường xuyên là tã đã chật hoặc đeo lệch.
- Những tuần rốn chưa rụng: gập mép trên của tã xuống dưới rốn.
Chuẩn bị chỗ thay tã
Bàn thay tã, mặt tủ có thành chắn, hoặc giường có trải tấm lót đều được. Ông bà nên thay tã ở mặt phẳng cao ngang thắt lưng để khỏi cúi lâu. Đặt sẵn trong tầm tay:
- Tã sạch đã mở sẵn.
- Chậu nước ấm và khăn xô mềm, hoặc bông gòn. Khăn ướt chọn loại không cồn, không mùi thơm, dùng khi đi ra ngoài.
- Khăn khô để thấm.
- Kem bảo vệ da vùng tã (loại có kẽm oxit hoặc dạng mỡ vaselin), dùng khi cần.
- Túi đựng tã bẩn, quần áo thay nếu bé "tràn".
Nguyên tắc an toàn: khi bé đang nằm ở chỗ cao, luôn một tay trên người bé. Quên đồ thì bế bé theo hoặc đặt bé xuống sàn, không bỏ bé lại trên bàn. Bé sơ sinh chưa lẫy, nhưng một cú đạp, một cú vặn mình cũng đủ trượt.
Thay tã từng bước
- Rửa tay, đặt bé nằm ngửa.
- Mở tã bẩn, dùng phần trước sạch của tã lau gạt phần phân lớn xuống.
- Nhấc mông bé bằng cách luồn tay dưới mông, nâng nhẹ hông lên (không nắm cổ chân kéo ngược hai chân lên cao).
- Rửa sạch bằng khăn xô thấm nước ấm. Với bé gái: lau từ trước ra sau, mỗi lần lau một mặt khăn sạch. Với bé trai: lau quanh dương vật, bìu, các nếp bẹn; không kéo tuột bao quy đầu.
- Thấm khô kỹ các nếp: bẹn, mông, kẽ đùi. Thấm, không chà.
- Để thoáng vài phút nếu phòng ấm, kê tấm lót dưới mông.
- Thoa kem nếu da hơi đỏ hoặc bé đang đi ngoài nhiều.
- Đeo tã mới: luồn nửa sau tã dưới mông, kéo nửa trước lên, dán hai bên vừa vặn. Với bé trai, hướng dương vật xuống dưới để nước tiểu không tràn lên bụng.
- Rửa tay lại sau khi gói tã bẩn.
Ban đêm thay thế nào cho bé đỡ tỉnh
Nếu bé chỉ tè và tã còn thấm tốt, không cần đánh thức bé để thay. Có phân thì thay ngay. Thay dưới đèn ngủ mờ, ít nói chuyện, không chơi đùa, để bé hiểu dần đêm là lúc ngủ. Nhiều nhà thay tã giữa cữ bú đêm: bú một bên, thay tã, bú bên kia — bé tỉnh vừa đủ để bú tiếp.
Phân và nước tiểu: nhìn qua là biết nhiều
| Thấy trong tã | Thường có nghĩa |
|---|---|
| Phân đen xanh, dính như hắc ín, 1–3 ngày đầu | Phân su, bình thường |
| Phân vàng hoa cà, lỏng sệt, lổn nhổn hạt nhỏ (bé bú mẹ) | Bình thường; có thể đi sau mỗi cữ bú |
| Phân vàng nâu, đặc hơn, mùi rõ hơn (bé bú sữa công thức) | Bình thường |
| Phân hơi xanh lá thỉnh thoảng | Thường không đáng lo nếu bé khoẻ, bú tốt |
| Vệt hồng cam như bột gạch trên tã trong vài ngày đầu | Tinh thể muối trong nước tiểu, hay gặp lúc sữa mẹ chưa về nhiều; sau ngày 4–5 vẫn còn thì hỏi bác sĩ xem bé bú đủ chưa |
| Chút dịch trắng, vài giọt máu hồng ở bé gái tuần đầu | Do nội tiết từ mẹ, tự hết |
| Phân trắng bạc, vàng nhạt như đất sét | Cần đi khám (xem bài vàng da sơ sinh) |
| Phân có máu, nhầy máu; phân đen sau ngày 4 | Cần đi khám |
| Phân toàn nước, nhiều lần, tràn tã | Có thể là tiêu chảy; theo dõi dấu hiệu mất nước, đi khám |
Đếm số tã ướt mỗi ngày để biết bé bú đủ hay chưa được viết riêng trong danh mục Bú mẹ & bình sữa.
Hăm tã: vì sao da bé đỏ
Hăm tã (viêm da vùng tã) là da vùng mông, bẹn, bộ phận sinh dục đỏ, có khi bóng, rát, nhất là ở chỗ da tiếp xúc trực tiếp với tã. Nguyên nhân chính là da bị ẩm lâu và tiếp xúc với nước tiểu, phân, cộng thêm cọ xát. Hăm hay gặp hơn khi:
- Bé đi ngoài nhiều lần, phân lỏng (đang tiêu chảy, mới ăn dặm).
- Tã thay không kịp, nhất là ban đêm.
- Tã chật, cọ vào đùi; đổi loại tã, khăn ướt mới.
- Bé hoặc mẹ đang cho bú vừa dùng kháng sinh theo đơn bác sĩ — khi đó nấm dễ phát triển hơn.
- Trời nóng ẩm, bé đổ mồ hôi nhiều.
Phòng và chăm hăm tã tại nhà
- Thay ngay khi có phân, thay thường xuyên khi tã ướt.
- Rửa bằng nước ấm, khăn mềm. Khi da đang đỏ, có thể để bé ngồi ngâm mông trong chậu nước ấm sạch một lúc rồi thấm khô, đỡ phải lau chà.
- Thấm thật khô, kể cả trong nếp gấp.
- Cho da thở: mỗi ngày vài lần để bé nằm không tã trên tấm lót chống thấm, phòng ấm, khoảng 10–15 phút.
- Thoa lớp kem bảo vệ dày như phết bơ lên vùng da đỏ, để kem tạo lớp ngăn ẩm. Lần thay tã sau không cần cọ sạch hết kem cũ — chỉ lau phần dính bẩn rồi thoa thêm.
- Nới cỡ tã hoặc tạm thời đổi lại loại tã, khăn ướt cũ nếu hăm xuất hiện sau khi đổi.
Những thứ nên tránh
- Phấn rôm: AAP khuyên không dùng cho trẻ nhỏ vì bé có thể hít bụi phấn.
- Khăn ướt có cồn, có mùi thơm khi da đang đỏ: dễ rát.
- Xà phòng mỗi lần thay tã: nước ấm là đủ; xà phòng dịu nhẹ chỉ khi phân dính nhiều.
- Tự bôi kem thuốc (có corticoid, kháng nấm, kháng sinh) mua theo lời mách: vùng tã da mỏng, thuốc thấm mạnh; chỉ dùng khi bác sĩ khám và kê.
- Đắp lá, bôi nghệ, bôi kem đánh răng, dầu gió: dễ kích ứng thêm, che mất tình trạng da thật.
Hăm không giống bình thường: nấm và nhiễm khuẩn
Có hai dạng hăm cần bác sĩ:
- Nấm: đỏ tươi, rõ bờ, lan vào sâu trong các nếp gấp bẹn (hăm thường ít vào nếp), xung quanh có nhiều chấm đỏ nhỏ rải rác như "vệ tinh". Thường gặp khi hăm kéo dài trên 2–3 ngày dù đã chăm đúng. Bé có thể có thêm tưa lưỡi (mảng trắng trên lưỡi, má trong không lau đi được).
- Nhiễm khuẩn: mụn mủ, bóng nước, vảy vàng như mật ong, vùng đỏ sưng, nóng, lan nhanh.
Hai dạng này cần thuốc bôi đúng loại theo đơn. Gia đình chỉ cần nhận ra "trông khác" và đưa bé đi khám.
Khi nào đưa bé đi khám
Đi khám ngay trong ngày nếu:
- Bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên, hoặc bé li bì, bỏ bú.
- Vùng tã có mụn mủ, bóng nước, vảy vàng, da trợt chảy dịch, đỏ lan nhanh.
- Bé đi ngoài phân toàn nước nhiều lần, ít tã ướt, môi khô, khóc không có nước mắt.
- Phân có máu, phân trắng bạc.
- Ngón chân, dương vật bé sưng đỏ do sợi tóc, sợi chỉ quấn.
Hẹn khám nếu hăm không đỡ sau 2–3 ngày chăm đúng cách, hăm lan vào nếp gấp có chấm đỏ xung quanh, hoặc hăm cứ tái đi tái lại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh một ngày thay bao nhiêu tã?
Trong tháng đầu, bé thường cần khoảng 8–12 lần thay tã mỗi ngày đêm. Thay ngay khi có phân, và thay khi tã đã ướt nhiều. Ban đêm, nếu bé chỉ tè và tã còn thấm tốt thì không cần đánh thức bé để thay.
Hăm tã bao lâu thì khỏi?
Hăm nhẹ thường đỡ rõ sau 2–3 ngày khi thay tã kịp, rửa nước, thấm khô, để thoáng và thoa kem bảo vệ. Không đỡ sau thời gian đó, hoặc có mụn mủ, chấm đỏ lan trong nếp gấp thì nên đưa bé đi khám.
Có nên dùng phấn rôm cho trẻ sơ sinh?
AAP khuyên không dùng phấn rôm cho trẻ nhỏ vì bé có thể hít bụi phấn. Giữ khô bằng cách thay tã kịp và thấm khô kỹ là đủ.
Hăm tã do nấm trông như thế nào?
Hăm do nấm thường đỏ tươi, rõ bờ, lan vào sâu trong nếp bẹn, xung quanh có nhiều chấm đỏ nhỏ, và không đỡ sau vài ngày chăm đúng. Trường hợp này cần bác sĩ khám và kê thuốc bôi phù hợp.
Rửa vùng tã cho bé gái thế nào?
Lau từ trước ra sau, mỗi lần một mặt khăn sạch, để phân không dính vào vùng sinh dục. Không cần banh rộng để cọ sâu bên trong; chỉ cần sạch bên ngoài và các nếp.
Có nên dùng khăn ướt cho trẻ sơ sinh?
Khăn xô và nước ấm là dịu nhất cho da bé những tuần đầu. Khăn ướt tiện khi đi ra ngoài; nên chọn loại không cồn, không mùi thơm và tạm ngưng khi da đang đỏ rát.