Hát ru và hát bài thiếu nhi cho bé là một trong những việc dễ làm nhất mà có ích nhất trong nhà có trẻ nhỏ: giọng hát người thân giúp bé dịu lại, giúp bé nghe rõ từng tiếng của tiếng mẹ đẻ, và biến những việc lặp lại như thay tã, tắm, đi ngủ thành lúc vui. Không cần hát hay — bé thích nhất là giọng của người bé quen.
Vì sao bé nhỏ thích nghe người lớn hát
Ở nhiều nền văn hoá, người lớn hát cho trẻ nhỏ theo cách rất giống nhau: chậm hơn, cao giọng hơn, lặp lại nhiều, nhịp đều như đưa võng. Các nhà nghiên cứu âm nhạc ở trẻ sơ sinh, như nhóm của giáo sư Sandra Trehub tại Đại học Toronto, đã nhiều năm ghi nhận rằng bé rất nhỏ đã chú ý đến giọng hát của người chăm và giọng hát kiểu ru giúp bé bình tĩnh.
Với việc học nói, bài hát làm một việc lời nói thường không làm: kéo dài từng tiếng, tách rõ từng chữ, lặp lại cùng một câu nhiều lần. Bé nghe "con cò bé bé" hàng trăm lần, đến một ngày tự nói được "cò". Bài hát có động tác tay còn giúp bé nối lời với cử chỉ.
Và hát là cách người lớn tự giữ bình tĩnh. Nửa đêm bé quấy, ru một bài quen, chính người ru cũng thở chậm lại.
Hát ru Việt Nam: ba miền, một tấm lòng
Lời ru Việt Nam phần lớn lấy từ ca dao, dân ca, mỗi miền một làn điệu riêng. Không cần thuộc làn điệu chuẩn; hát theo cách ông bà, cha mẹ mình từng nghe là đủ.
| Miền | Tiếng đệm quen thuộc | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Bắc Bộ | "À ơi…", "Ru hời ru hỡi…" | Giai điệu mềm, khoan thai, lời ca dao lục bát, nhiều hình ảnh con cò, cánh đồng, dòng sông |
| Trung Bộ | "Ru hời…", "Ầu ơ…" | Giọng trầm, ngân dài, nhiều nơi có nét buồn, hát ru xứ Huế, xứ Nghệ có chất giọng riêng |
| Nam Bộ | "Ầu ơ…", "Ví dầu…" | Lời gần với hò, nói chuyện ruộng vườn, sông nước, cầu ván, nhịp thong thả |
Một vài câu ca dao hay được đặt vào lời ru:
Con cò mà đi ăn đêm, / Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao.
Ví dầu cầu ván đóng đinh, / Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi.
Lời ru cũ đôi khi buồn, kể chuyện vất vả, chuyện xa cách. Bé chưa hiểu nghĩa, bé nghe nhịp và giọng. Người lớn cứ chọn câu mình thấy thương mà ru.
Với ông bà, hát ru là thứ có sẵn trong trí nhớ. Nhiều bố mẹ trẻ không thuộc lời ru — đây là lúc nhờ ông bà dạy, ghi lại vài câu vào sổ, hoặc thu âm giọng bà ru để giữ.
Bài hát thiếu nhi hợp với từng tuổi
Bé dưới 1 tuổi: giai điệu chậm, lời lặp
Hát ru, những bài ngắn có tên bé lồng vào ("Bé Na đâu rồi, bé Na đây này"), những câu hát chế theo việc đang làm. Bé thích nghe hơn là "học" bài.
Bé 1–2 tuổi: bài hát có động tác
Những bài có vỗ tay, chỉ mũi chỉ tai, lắc lư, như "Cả nhà thương nhau", "Một con vịt", "Rửa mặt như mèo", "Chú ếch con". Bé chưa hát theo được nhưng làm được một hai động tác, đôi khi nói được chữ cuối câu.
Bé 2–3 tuổi: hát theo, điền chữ, bắt chước tiếng
Bé bắt đầu nói tiếp câu quen, hát lơ lớ cả một đoạn ngắn. Những bài có tiếng con vật, tiếng xe cộ, có đếm số rất hợp. Người lớn bỏ trống chữ cuối câu, chờ bé điền.
Bé 3–6 tuổi: bài dài hơn, thêm câu chuyện
Bé thuộc nhiều bài, thích hát cho cả nhà nghe, thích đổi lời cho vui. Có thể cùng bé đặt lời mới cho giai điệu cũ: "Một con mèo, nằm ngủ trên ghế…" Bé lớn cũng thích những bài có câu chuyện, có nhân vật.
Đồng dao và các bài hát kèm cuộc chơi dân gian như "Nu na nu nống", "Chi chi chành chành" là một kho riêng, rất hợp để ông bà chơi với cháu; wiki này không đi sâu vào đó.
Hát trong những việc hằng ngày
Bé nhỏ phải làm đi làm lại những việc bé không thích: thay tã, rửa mặt, thay quần áo, đi tắm, dọn đồ. Gắn mỗi việc với một bài hát ngắn giúp việc trôi hơn rất nhiều.
- Thay tã: một bài có chỉ chân chỉ tay, đếm ngón chân. Bé nằm yên lâu hơn để nghe.
- Rửa mặt, rửa tay: một bài ngắn đủ thời gian rửa kỹ.
- Đi tắm: hát về nước, về con cá, vỗ nhẹ mặt nước theo nhịp.
- Dọn đồ chơi: một câu hát dọn dẹp cố định, hát mỗi lần dọn.
- Chờ đợi: chờ cơm, chờ xe, chờ ở phòng khám — hát nhỏ, bé đỡ sốt ruột.
- Đi ngủ: một hai bài ru cố định, cùng thứ tự mỗi tối.
Không cần bài có sẵn. Nhiều nhà tự chế lời theo giai điệu quen: "Bây giờ mình đi tắm, đi tắm, đi tắm…" Bé không cần lời hay, bé cần lời lặp.
Hát cho bé nghe hay mở nhạc cho bé nghe
Mở nhạc thiếu nhi trong nhà không có gì sai, nhưng nó khác với người lớn hát cho bé:
- Người hát nhìn bé, chậm lại khi bé nhìn theo, dừng khi bé muốn "nói". Loa không làm được điều đó.
- Bé học nói từ người thật đối đáp với mình hiệu quả hơn từ âm thanh phát ra.
- Nhạc mở liên tục cả ngày thành tiếng nền; bé dần không nghe nữa, và tiếng ồn nền làm bé khó nghe tiếng người nói.
Cách dùng hợp lý: mở nhạc thành một "giờ âm nhạc" ngắn, người lớn cùng nhảy, cùng hát theo; xong thì tắt. Video ca nhạc thiếu nhi trên màn hình thì tính vào thời gian xem màn hình của bé — thứ nên giữ rất ít ở tuổi này.
Giữ âm lượng vừa phải. Nếu người lớn đứng cạnh phải nói to mới nghe được nhau, nhạc đang quá lớn với tai bé.
Làm nhạc cụ đơn giản và chơi nhịp cùng bé
Bé từ khoảng 8–9 tháng thích đập, gõ, lắc. Vài "nhạc cụ" làm ngay trong nhà:
- Trống: nồi úp ngược và thìa gỗ, hộp bánh bằng thiếc.
- Lục lạc: chai nhựa đựng gạo hoặc đậu, vặn nắp thật chặt, quấn băng dính kín. Kiểm tra nắp thường xuyên, không để bé tự mở.
- Phách: hai thìa gỗ gõ vào nhau, hai khối gỗ.
- Chuông: chùm chìa khoá cũ buộc chắc vào vòng (chỉ chơi khi có người lớn).
Chơi nhịp: người lớn gõ ba cái, bé gõ theo; gõ nhanh – gõ chậm; gõ to – gõ nhỏ; dừng hết khi nhạc dừng. Bé 3–5 tuổi thích nhảy tự do rồi "đứng hình" khi nhạc tắt — một cuộc chơi vận động rất vui cho ngày mưa.
Khi người lớn "không biết hát"
Nhiều bố, nhiều ông nói "mình hát dở lắm". Bé không cần ca sĩ. Bé cần giọng người quen, nhịp đều, khuôn mặt vui. Vài cách dễ:
- Hát nhẩm, hát khe khẽ, hát nói như đọc thơ có nhịp đều được.
- Chỉ cần thuộc ba bốn bài, hát đi hát lại. Bé thích lặp hơn thích mới.
- Hát những bài mình thuộc thời trẻ — bài hát quê, bài hát người lớn có giai điệu êm — cũng được, miễn lời hợp với trẻ.
- Ông bà hát dân ca, cải lương, quan họ cho cháu nghe: bé được nghe thêm một vùng âm thanh mà sách vở không có.
Câu hỏi thường gặp
Hát ru có giúp trẻ sơ sinh ngủ ngon hơn không?
Giọng hát chậm, đều của người thân giúp nhiều bé dịu lại và dễ chuyển sang giấc ngủ. Hát ru hiệu quả nhất khi trở thành một phần quen thuộc, lặp lại mỗi lần đi ngủ. Nó không thay được các nguyên tắc ngủ an toàn cho trẻ sơ sinh.
Bé mấy tuổi thì biết hát theo?
Nhiều bé quanh 18 tháng đến 2 tuổi bắt đầu nói tiếp chữ cuối câu hát quen, khoảng 2–3 tuổi hát lơ lớ được một đoạn ngắn. Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tháng là thường; bé chưa hát vẫn có thể đang nghe và nhớ.
Có nên mở nhạc thiếu nhi cả ngày cho bé nghe?
Không nên để nhạc thành tiếng nền liên tục. Bé học tiếng nói tốt nhất khi người thật hát và nói chuyện với bé. Mở nhạc thành những khoảng ngắn có người lớn cùng nghe, cùng hát rồi tắt là cách hợp lý.
Bài hát thiếu nhi nào hợp cho bé 1–2 tuổi?
Bài ngắn, lời lặp, có động tác như vỗ tay, chỉ mũi, lắc lư: "Cả nhà thương nhau", "Một con vịt", "Rửa mặt như mèo", "Chú ếch con". Những câu hát tự chế theo việc hằng ngày cũng rất hợp.
Bố mẹ không thuộc lời ru thì làm sao?
Nhờ ông bà dạy và ghi lại vài câu ca dao quen, hoặc tự ru bằng tiếng đệm "à ơi", "ầu ơ" với lời đơn giản. Bé cần giọng người thân và nhịp đều, không cần làn điệu chuẩn.
