Vệ sinh mắt, mũi, tai cho trẻ sơ sinh chỉ cần nước sạch và bông mềm, làm ở phần bên ngoài: lau mắt từ khoé trong ra ngoài, mỗi mắt một miếng bông; nhỏ nước muối sinh lý khi mũi tắc; lau vành tai và sau tai, không ngoáy vào trong ống tai. Móng tay bé mọc nhanh nên dũa hoặc cắt thẳng một đến hai lần mỗi tuần, tốt nhất khi bé đang ngủ. Mắt đỏ sưng có nhiều mủ, tai chảy dịch, quanh móng sưng đỏ thì đưa bé đi khám.
Đồ dùng nên có trong một chiếc hộp nhỏ
| Đồ dùng | Dùng để |
|---|---|
| Bông gòn viên, gạc vô khuẩn hoặc khăn xô sạch | Lau mắt, mặt, vành tai |
| Nước đun sôi để nguội (đựng trong cốc sạch có nắp, dùng trong ngày) | Thấm bông lau mắt |
| Nước muối sinh lý 0,9% loại nhỏ mũi trẻ em | Làm mềm, loãng gỉ mũi |
| Dụng cụ hút mũi dạng bóp hoặc ống hút cho trẻ | Hút nhẹ khi mũi tắc nhiều |
| Dũa móng mịn, kéo hoặc bấm móng đầu tròn cho trẻ | Chăm móng tay, móng chân |
| Đèn pin nhỏ hoặc đèn điện thoại | Soi mũi, miệng khi cần |
Rửa tay sạch trước khi làm. Dụng cụ dùng xong rửa, để khô, cất riêng của bé.
Mắt: lau từ trong ra ngoài, mỗi bên một miếng
- Thấm ướt hai viên bông bằng nước đun sôi để nguội, vắt bớt cho không nhỏ giọt.
- Bé nằm ngửa, đầu hơi nghiêng về bên mắt đang lau.
- Lau nhẹ một lần từ khoé trong (gần mũi) ra khoé ngoài.
- Bỏ bông, dùng viên mới cho mắt kia. Nếu có ghèn khô, giữ bông ướt áp lên vài giây cho mềm rồi mới lau.
Lau mắt khi rửa mặt buổi sáng và khi thấy có ghèn. Không cần nhỏ thứ gì vào mắt bé nếu bác sĩ không kê.
Mắt bé hay ra ghèn, chảy nước mắt một bên
Nhiều bé sơ sinh có mắt ướt, đọng ghèn vàng nhạt ở khoé, nhất là sau khi ngủ dậy, còn lòng trắng mắt vẫn trắng, mi không sưng. Nguyên nhân hay gặp là ống dẫn nước mắt chưa thông hẳn (tắc tuyến lệ). Phần lớn tự thông trong năm đầu. Bác sĩ có thể hướng dẫn cách xoa nhẹ góc trong mắt cạnh sống mũi; làm đúng cách bác sĩ chỉ, rửa tay sạch, móng tay cắt ngắn.
Điều nên bỏ
Trước đây có nhà nhỏ sữa mẹ, nước lá, nước trà vào mắt bé để "sạch ghèn". Bác sĩ nay khuyên không làm, vì những thứ đó không vô khuẩn, có thể đưa thêm vi khuẩn vào mắt. Lau bằng nước sạch là đủ.
Mũi: bé thở khụt khịt chưa chắc là ốm
Trẻ sơ sinh thở chủ yếu bằng mũi, lỗ mũi lại nhỏ, nên chỉ một chút gỉ mũi hay sữa trớ lên cũng làm bé thở khụt khịt, nghe như nghẹt. Bé vẫn bú tốt, không sốt, ngủ được thì thường chỉ cần làm sạch nhẹ.
- Lau gỉ mũi ở cửa mũi bằng góc khăn xô ẩm xoắn nhỏ. Không ngoáy sâu.
- Khi mũi tắc, bé khó bú: đặt bé nằm ngửa, đầu hơi nghiêng, nhỏ vài giọt nước muối sinh lý vào mỗi bên lỗ mũi, chờ chốc lát cho gỉ mềm.
- Bóp xẹp dụng cụ hút trước, đặt đầu hút ở cửa mũi (không đẩy sâu), thả tay từ từ. Làm mỗi bên một hai lần.
- Rửa sạch dụng cụ hút bằng nước xà phòng, tráng kỹ, để khô.
Không hút mũi quá nhiều lần mỗi ngày; niêm mạc mũi bé mỏng, hút liên tục dễ làm sưng, chảy máu và tắc hơn. Lúc hay làm nhất là trước cữ bú và trước khi ngủ.
Có một thói quen cũ nên bỏ hẳn: người lớn dùng miệng hút mũi cho bé. Cách này truyền vi khuẩn, virus từ miệng người lớn sang bé. Dùng dụng cụ hút riêng. Cũng không nhỏ dầu, nước tỏi, nước lá vào mũi bé.
Bé bị sổ mũi kèm ho, sốt khi đã lớn hơn có bài riêng trong danh mục Ốm vặt & khi nào đi khám.
Tai: chỉ lau phần nhìn thấy
Ráy tai không phải là "bẩn". Nó giữ ẩm, bắt bụi và tự di chuyển dần ra ngoài nhờ cử động hàm khi bé bú. Vì vậy:
- Lau vành tai, các nếp tai và vùng da sau tai bằng khăn ẩm khi tắm. Sữa trớ hay chảy đọng sau tai, nhớ lau khô chỗ này.
- Không dùng tăm bông ngoáy vào ống tai. Tăm bông đẩy ráy vào sâu, dễ làm trầy ống tai, thậm chí thủng màng nhĩ nếu bé giật đầu.
- Thấy ráy ở cửa tai thì lau đi; không đào bên trong.
- Không đổ nước mắm, dầu, nước lá vào tai — kiểu chữa "đau tai, có kiến vào tai" ngày trước. Có thể gây viêm nặng hơn, nhất là khi màng nhĩ đã có tổn thương mà người nhà không biết.
- Nước vào tai khi tắm: nghiêng đầu bé, lau khô vành tai là đủ.
Việc sàng lọc thính lực sơ sinh có wiki riêng trong hệ viết kỹ.
Miệng và lưỡi: không cần rơ lưỡi hằng ngày
Lưỡi bé bú sữa thường có lớp trắng mỏng, lau nhẹ thì mờ đi — đó là cặn sữa, bình thường. Bé chưa mọc răng không cần đánh răng; nếu muốn, lau lợi bằng gạc sạch quấn ngón tay, thấm nước đun sôi để nguội, nhẹ nhàng một lần mỗi ngày.
- Không rơ lưỡi mạnh bằng gạc thô đến mức đỏ, chảy máu.
- Không rơ lưỡi bằng mật ong cho bé dưới 12 tháng: mật ong có thể chứa bào tử gây ngộ độc botulinum ở trẻ nhỏ.
- Mảng trắng như váng sữa đông bám ở má trong, lợi, lưỡi, cạo không đi hoặc cạo thì rớm máu, bé bú đau quấy khóc: có thể là tưa miệng (nấm) — đưa bé đi khám để được kê thuốc đúng; mẹ đang cho bú cũng nên nói với bác sĩ nếu đầu ti đau rát.
- Những hạt trắng nhỏ như hạt gạo trên lợi, vòm miệng (hạt Epstein, nang lợi): hay gặp, tự hết, không chích nặn.
Móng tay, móng chân: nhỏ mà sắc
Móng tay trẻ sơ sinh mỏng, mềm nhưng sắc, mọc nhanh, nên bé hay tự cào xước mặt. Móng tay có thể cần chăm một đến hai lần mỗi tuần; móng chân mọc chậm hơn, vài tuần một lần.
Cách làm
- Chọn lúc bé ngủ say hoặc ngay sau khi tắm (móng mềm hơn), nơi đủ sáng.
- Những tuần đầu, dũa thường dễ và an toàn hơn cắt: dũa mịn, dũa theo một chiều.
- Khi cắt: ấn nhẹ phần thịt đầu ngón xuống, tách khỏi móng, rồi cắt theo đường cong của ngón tay. Móng chân cắt thẳng ngang, không khoét sâu hai góc để tránh mọc quặp.
- Lỡ cắt phạm thịt, chảy chút máu: ấn nhẹ bằng gạc sạch vài phút là cầm. Không dán băng cá nhân lên ngón tay bé (bé có thể ngậm và hóc).
- Không cắn móng cho bé — cách nhiều người hay làm cho nhanh. Miệng người lớn mang nhiều vi khuẩn; vết xước nhỏ quanh móng dễ nhiễm trùng.
Bao tay: có cần không
Bao tay giúp bé khỏi cào mặt, nhưng bé cũng cần tay trần để mút tay tự dịu, chạm, cầm nắm. Giữ móng ngắn là cách tốt hơn; nếu dùng bao tay, dùng ngắn thời gian và lộn trái kiểm tra trước — sợi chỉ thừa bên trong có thể quấn chặt ngón tay bé.
Một lịch gọn mỗi ngày, mỗi tuần
| Việc | Bao lâu một lần |
|---|---|
| Lau mắt | Sáng khi rửa mặt và khi có ghèn |
| Lau mũi ngoài | Khi thấy gỉ; nhỏ nước muối khi tắc |
| Lau vành tai, sau tai | Khi tắm, khi bé trớ |
| Lau lợi (không bắt buộc) | Một lần mỗi ngày |
| Dũa, cắt móng tay | 1–2 lần mỗi tuần |
| Cắt móng chân | Vài tuần một lần |
Khi nào đưa bé đi khám
Đi khám ngay trong ngày nếu:
- Mắt đỏ, mi sưng, có nhiều mủ, nhất là trong những tuần đầu sau sinh.
- Bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên.
- Mũi tắc làm bé không bú được, thở nhanh, rút lõm ngực, cánh mũi phập phồng, tím môi.
- Tai chảy dịch, mủ, có mùi; bé quấy, dụi tai kèm sốt.
- Vùng quanh móng sưng đỏ, có mủ, đỏ lan lên ngón.
- Ngón tay, ngón chân sưng tím vì sợi tóc, sợi chỉ quấn.
Hẹn khám nếu: mắt chảy nước, ra ghèn kéo dài nhiều tháng; lòng đen mắt trông đục, có ánh trắng trong đồng tử khi chụp ảnh; tưa miệng làm bé bú kém; bé không giật mình với tiếng động lớn.
Câu hỏi thường gặp
Vệ sinh mắt cho trẻ sơ sinh bằng gì?
Bằng bông gòn hoặc gạc thấm nước đun sôi để nguội, lau từ khoé trong ra khoé ngoài, mỗi mắt một miếng bông. Không cần nhỏ thuốc hay sữa mẹ vào mắt nếu bác sĩ không kê.
Trẻ sơ sinh nghẹt mũi phải làm sao?
Nhỏ vài giọt nước muối sinh lý vào mỗi bên mũi cho gỉ mềm, rồi hút nhẹ ở cửa mũi bằng dụng cụ hút cho trẻ, nhất là trước cữ bú. Không hút quá nhiều lần, không dùng miệng hút mũi. Bé khó thở, bỏ bú, sốt thì đi khám.
Có nên lấy ráy tai cho trẻ sơ sinh?
Không cần. Ráy tai tự di chuyển ra ngoài; chỉ lau vành tai và cửa tai bằng khăn ẩm. Không dùng tăm bông ngoáy vào ống tai.
Khi nào cắt móng tay cho trẻ sơ sinh?
Có thể dũa hoặc cắt ngay những tuần đầu khi móng dài, sắc, bé cào mặt. Chọn lúc bé ngủ say hoặc sau khi tắm, dũa nhẹ hoặc cắt theo đường cong ngón tay; móng chân cắt thẳng ngang.
Lưỡi trẻ sơ sinh trắng có phải tưa không?
Lớp trắng mỏng lau nhẹ thì mờ đi thường là cặn sữa. Mảng trắng bám chặt ở má trong, lợi, lưỡi, cạo không đi hoặc rớm máu, bé bú đau có thể là tưa miệng và nên được bác sĩ khám.
Có nên rơ lưỡi bằng mật ong cho trẻ sơ sinh?
Không. Trẻ dưới 12 tháng không dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào vì nguy cơ ngộ độc botulinum. Bé chưa mọc răng chỉ cần lau lợi nhẹ bằng gạc ẩm, hoặc không cần làm gì.