Các thực phẩm dễ gây dị ứng như trứng, cá, tôm, đậu phộng, vừng nên được giới thiệu từ khi bé bắt đầu ăn dặm, quanh tròn 6 tháng, chứ không cần kiêng tới 1–2 tuổi. AAP (2019) và hướng dẫn của Viện Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Hoa Kỳ NIAID (2017) đều cho biết trì hoãn không giúp phòng dị ứng, còn giới thiệu sớm và cho ăn đều có thể giúp giảm nguy cơ. Cách làm: mỗi lần một món, nấu chín, dạng an toàn, cho ăn ở nhà vào buổi sáng, rồi duy trì đều đặn. Bé bị chàm nặng thì hỏi bác sĩ trước.
Những thực phẩm nào hay gây dị ứng
Phần lớn các ca dị ứng thức ăn ở trẻ nhỏ do một nhóm nhỏ thực phẩm gây ra:
- Sữa bò và chế phẩm từ sữa bò
- Trứng (gà, vịt, cút)
- Đậu phộng (lạc)
- Các loại hạt cây: hạt điều, óc chó, hạnh nhân, hạt dẻ cười…
- Đậu nành
- Lúa mì
- Cá
- Hải sản có vỏ: tôm, cua, ghẹ, sò, hến
- Vừng (mè)
Ở Việt Nam, tôm cua và hải sản rất phổ biến trong bữa ăn gia đình, nên nhiều nhà đặc biệt lo. Đa số bé ăn các món này bình thường. Biết cách giới thiệu từng món giúp bố mẹ yên tâm hơn và nhận ra sớm nếu bé có phản ứng.
Vì sao các bác sĩ đổi lời khuyên: từ kiêng sang cho ăn sớm
Khoảng hai thập kỷ trước, nhiều hướng dẫn khuyên chờ: trứng sau 1 tuổi, đậu phộng và hải sản sau 2–3 tuổi. Nhưng tỉ lệ dị ứng đậu phộng ở các nước theo cách này lại tăng.
Năm 2015, nghiên cứu LEAP do nhóm của giáo sư Gideon Lack (King's College London) công bố trên tạp chí New England Journal of Medicine theo dõi những trẻ có nguy cơ cao (chàm nặng hoặc dị ứng trứng). Nhóm được cho ăn đậu phộng đều đặn từ nhỏ có tỉ lệ dị ứng đậu phộng thấp hơn rõ so với nhóm kiêng. Từ đó, NIAID ra hướng dẫn bổ sung năm 2017 về đậu phộng, và AAP năm 2019 kết luận: không có bằng chứng rằng hoãn các thực phẩm dễ dị ứng quá 4–6 tháng giúp phòng dị ứng.
AAP cũng cho biết mẹ đang cho con bú không cần kiêng trứng, sữa, đậu phộng, hải sản để phòng dị ứng cho con, trừ khi bác sĩ dặn riêng.
Bé nhà mình thuộc nhóm nào
Hướng dẫn NIAID 2017 chia trẻ thành ba nhóm theo nguy cơ dị ứng đậu phộng. Cách chia này cũng hữu ích khi nghĩ về các thực phẩm khác:
| Bé có… | Nguy cơ | Nên làm |
|---|---|---|
| Chàm nặng (da khô, đỏ, ngứa nhiều vùng, dùng kem bôi thường xuyên mà vẫn tái) và/hoặc đã dị ứng trứng | Cao | Khám bác sĩ trước; bác sĩ có thể làm xét nghiệm và hướng dẫn giới thiệu sớm theo cách riêng |
| Chàm nhẹ hoặc vừa | Vừa | Giới thiệu quanh 6 tháng tại nhà, theo cách bên dưới; hỏi bác sĩ nếu lo |
| Không chàm, không dị ứng thức ăn | Thấp | Giới thiệu tự nhiên cùng các món ăn dặm khác |
Bé có anh chị ruột bị dị ứng thức ăn: nên hỏi bác sĩ nhi để có lời khuyên riêng, nhưng thường không cần kiêng.
Cách giới thiệu một món dễ dị ứng tại nhà
- Chọn ngày bé khoẻ: không ốm, không sốt, chàm không đang bùng.
- Cho ăn ở nhà, buổi sáng hoặc trưa, để có cả ngày theo dõi. Có người lớn ở nhà suốt buổi.
- Mỗi lần chỉ một món mới dễ dị ứng. Chờ hai ba ngày rồi mới giới thiệu món dễ dị ứng tiếp theo.
- Bắt đầu bằng lượng nhỏ trộn vào món bé đã ăn quen, ví dụ một ít trứng chín kỹ dằm vào cháo. Nếu bé ổn, có thể cho thêm trong bữa.
- Theo dõi khoảng 2 giờ sau ăn — phần lớn phản ứng dị ứng tức thì xảy ra trong khoảng thời gian này.
- Nếu bé ăn được, cho ăn đều vài lần mỗi tuần. Ăn một lần rồi bỏ cả tháng thì mất ích lợi.
Không nên xoa thức ăn lên da hay môi bé để "thử dị ứng". Cách này không cho kết quả đáng tin, và với da đang chàm còn có thể bất lợi.
Cho ăn ở dạng nào là an toàn
| Thực phẩm | Dạng an toàn cho bé dưới 1 tuổi | Tránh |
|---|---|---|
| Trứng | Luộc chín kỹ hoặc chưng chín, dằm vào cháo; cả lòng đỏ và lòng trắng | Trứng lòng đào, trứng sống trong món tráng miệng |
| Đậu phộng | Bơ đậu phộng mịn pha loãng với nước ấm hoặc trộn vào cháo; bột đậu phộng rang nấu chín | Hạt nguyên, hạt giã thô, thìa bơ đậu phộng đặc (dễ hóc, dính họng) |
| Hạt cây (điều, óc chó…) | Xay thật mịn, trộn vào món ăn | Hạt nguyên, mảnh hạt |
| Cá | Hấp, luộc chín, gỡ hết xương, tán | Cá sống, gỏi, cá còn xương dăm |
| Tôm, cua | Hấp chín kỹ, bóc vỏ, băm nhỏ trộn cháo | Tôm tái, mắm tôm, nước chấm mặn |
| Vừng | Vừng rang xay mịn, sốt vừng nhuyễn trộn vào món | Hạt vừng nguyên rắc nhiều (khó nhai, khó kiểm soát lượng) |
| Lúa mì | Mì sợi nấu mềm cắt ngắn, bánh mì mềm | — |
| Sữa bò | Sữa chua không đường, sữa bò dùng trong món nấu | Sữa bò tươi làm đồ uống chính trước 12 tháng |
Dấu hiệu dị ứng: nhẹ và nặng
Phản ứng nhẹ, thường gặp
- Vài nốt mẩn đỏ, nổi mề đay quanh miệng hoặc trên mặt
- Ngứa, gãi quanh miệng
- Nôn một lần
Nếu bé có phản ứng nhẹ, ngừng món đó, chụp ảnh vùng da lại, ghi giờ ăn và lượng ăn, rồi hỏi bác sĩ nhi trước khi cho ăn lại. Lưu ý: vệt đỏ quanh miệng khi ăn cà chua, cam, dâu đôi khi chỉ là da bị kích ứng do axit, mất sau vài phút, khác với dị ứng thật. Không chắc thì hỏi bác sĩ.
Phản ứng nặng
- Khó thở, thở rít, khò khè, ho liên tục
- Sưng môi, lưỡi, mặt
- Mề đay lan ra khắp người
- Nôn nhiều lần
- Bé tái, lả, mềm nhũn, ngủ li bì bất thường
Đây là cấp cứu (có thể là sốc phản vệ). Gọi 115 hoặc đưa bé tới cơ sở y tế gần nhất ngay, không chờ xem có đỡ không.
Dị ứng khác với không dung nạp
Dị ứng là phản ứng của hệ miễn dịch, có thể nặng, xảy ra cả khi ăn rất ít. Không dung nạp (ví dụ khó tiêu lactose) thường gây đầy bụng, đi ngoài lỏng, không nguy hiểm tính mạng, và phụ thuộc vào lượng ăn. Hai chuyện này cần bác sĩ phân biệt; bố mẹ không nên tự kết luận rồi cắt hẳn một nhóm thực phẩm lâu dài, vì dễ làm bé thiếu chất.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
- Bất kỳ dấu hiệu phản ứng nặng ở trên — gọi 115.
- Bé nôn nhiều lần, mệt lả, tái nhợt sau khi ăn một món mới, kể cả khi không nổi mẩn (một số dạng dị ứng thức ăn biểu hiện chủ yếu bằng nôn ói kéo dài sau vài giờ).
- Phân có máu hoặc nhầy máu.
Nên đặt lịch khám dị ứng – miễn dịch nhi nếu bé từng có phản ứng với một món, có chàm nặng khó kiểm soát, hoặc cả nhà đang phải kiêng rất nhiều thứ mà không rõ lý do.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tháng ăn được trứng?
Có thể giới thiệu trứng chín kỹ từ khi bé bắt đầu ăn dặm quanh 6 tháng, cả lòng đỏ lẫn lòng trắng. AAP cho biết hoãn trứng không giúp phòng dị ứng. Bé có chàm nặng thì hỏi bác sĩ trước.
Bé mấy tháng ăn được tôm, cua?
Không có lý do bắt buộc kiêng tới 1–2 tuổi. Từ khi ăn dặm, có thể cho bé ăn tôm cua hấp chín kỹ, bóc vỏ, băm nhỏ, mỗi lần một món mới và theo dõi vài giờ.
Cho bé ăn đậu phộng thế nào cho an toàn?
Dùng bơ đậu phộng mịn pha loãng với nước ấm hoặc trộn vào cháo. Tuyệt đối không cho bé dưới 4–5 tuổi ăn hạt nguyên hay mảnh hạt vì nguy cơ hóc. Bé có chàm nặng hoặc dị ứng trứng cần khám trước.
Bé bị dị ứng một món thì có hết không?
Nhiều trẻ hết dị ứng sữa và trứng khi lớn hơn, còn dị ứng đậu phộng, hạt cây, hải sản thường kéo dài hơn. Bác sĩ dị ứng sẽ theo dõi và quyết định khi nào thử lại; bố mẹ không tự thử ở nhà.
Mẹ cho con bú có cần kiêng hải sản để con khỏi dị ứng không?
Theo AAP, không cần kiêng để phòng dị ứng cho con. Mẹ chỉ kiêng khi bác sĩ xác định bé đã dị ứng một món cụ thể và dặn riêng.
