Không muối, không đường, không mật ong cho bé dưới 1 tuổi: vì sao

Bé dưới 1 tuổi không cần nêm muối, đường vào đồ ăn, và tuyệt đối không ăn mật ong, kể cả mật ong đã nấu chín. Muối làm thận còn non của bé phải làm việc quá sức; đường thêm vào làm bé quen vị ngọt và hại răng sữa; mật ong có thể chứa bào tử vi khuẩn gây ngộ độc thịt (botulism) ở trẻ nhỏ. Lượng muối bé cần đã có sẵn trong sữa và thực phẩm tự nhiên.

Vì sao bé không cần muối

Thận của bé dưới 1 tuổi chưa lọc và thải muối tốt như người lớn. NHS (Anh) khuyên bé dưới 12 tháng ăn dưới 1 g muối mỗi ngày tính cả lượng có sẵn trong thức ăn — và lượng này phần lớn đã có trong sữa mẹ, sữa công thức, thịt, cá, rau. Nghĩa là không còn chỗ cho thìa nước mắm hay nhúm hạt nêm nào.

Ngoài chuyện thận, bé quen ăn mặn từ nhỏ thường giữ khẩu vị mặn khi lớn, mà ăn mặn lâu dài liên quan tới tăng huyết áp về sau. Năm đầu đời là lúc dễ nhất để bé quen vị nhạt tự nhiên của thức ăn.

Muối nằm ở đâu mà không ai để ý

Ở bếp Việt, muối không chỉ nằm trong lọ muối. Những thứ dưới đây đều mặn, có thứ rất mặn:

• Nước mắm, nước tương, xì dầu, dầu hào
• Hạt nêm, bột canh, viên súp, bột ngọt kèm muối
• Mắm tôm, mắm ruốc, chao, tương
• Chà bông (ruốc), giò chả, xúc xích, lạp xưởng, thịt nguội
• Cá khô, tôm khô, mực khô, cá kho mặn
• Phô mai mặn, bánh quy mặn, snack
• Nước dùng đóng gói, mì ăn liền, cháo ăn liền

Không phải bé không bao giờ được chạm tới những thứ này, nhưng trong năm đầu, càng ít càng tốt. Chà bông và giò lụa là hai món ông bà rất hay cho cháu ăn kèm cháo vì "mềm, dễ ăn" — tiếc là cả hai đều khá mặn.

Vì sao không thêm đường

WHO khuyên hạn chế "đường tự do" (đường thêm vào và đường trong mật ong, nước ép) ở mọi lứa tuổi. Với trẻ nhỏ, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) năm 2016 và Hướng dẫn Dinh dưỡng cho người Mỹ 2020–2025 đều khuyên không thêm đường cho trẻ dưới 2 tuổi.

• Răng sữa: đường là thức ăn của vi khuẩn gây sâu răng. Sâu răng sớm ở trẻ nhỏ rất hay gặp.
• Khẩu vị: trẻ sinh ra đã thích ngọt. Thêm đường làm bé càng khó chấp nhận vị hơi đắng của rau xanh.
• Chiếm chỗ: đồ ngọt làm bé no mà không có sắt, kẽm, đạm.

Đường giấu trong đồ ăn của bé

Sữa chua có đường, bánh quy ăn dặm, bánh xốp, nước ép đóng hộp, sữa có hương vị, ngũ cốc ăn sáng, váng sữa có đường, siro trái cây. Khi mua đồ đóng gói cho bé, đọc bảng thành phần: chữ "đường", "đường kính", "si-rô glucose", "mạch nha", "nước ép cô đặc", "mật ong" đều là đường thêm vào.

Trái cây tươi nghiền thì không tính là đường thêm vào. Bé ăn chuối, đu đủ, xoài chín là ngọt tự nhiên, kèm chất xơ và vitamin.

Mật ong: vì sao kiêng tuyệt đối dưới 12 tháng

Mật ong có thể chứa bào tử của vi khuẩn Clostridium botulinum. Người lớn và trẻ lớn có hệ vi khuẩn ruột đủ mạnh để ngăn bào tử phát triển. Trẻ dưới 1 tuổi thì chưa, nên bào tử có thể nảy mầm trong ruột và sinh độc tố, gây bệnh ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi — một bệnh hiếm nhưng nặng, làm yếu cơ. Nấu chín không diệt được bào tử một cách chắc chắn, nên các khuyến nghị (AAP, NHS, CDC) đều nói: không mật ong dưới 12 tháng, dưới mọi hình thức.

Những thói quen cũ nên bỏ

Trước đây nhiều nhà dùng mật ong theo những cách rất thương con:

• Rơ lưỡi cho trẻ sơ sinh bằng mật ong để "sạch tưa lưỡi".
• Chấm mật ong vào núm vú giả cho bé đỡ quấy.
• Cho bé ho uống mật ong hấp gừng, mật ong chanh, mật ong hấp quất.
• Trộn mật ong vào bột, vào sữa chua cho bé ăn ngon.

Nay bác sĩ khuyên bỏ hết những cách này với bé dưới 1 tuổi. Tưa lưỡi, ho, quấy khóc đều có cách chăm khác an toàn hơn; khi cần, hỏi bác sĩ nhi.

Từ 1 tuổi trở lên, mật ong không còn nguy cơ botulism, nhưng vẫn là đường, nên chỉ dùng ít.

Không nêm thì làm sao cho bé ăn ngon

Ông bà hay lo nhất ở điểm này: "Cháo nhạt thế cháu ăn sao nổi". Thực ra vị giác của bé chưa quen mặn ngọt kiểu người lớn. Đồ ăn người lớn thấy nhạt, bé thấy đủ vị. Những cách làm món ăn của bé thơm ngon mà không cần muối đường:

• Dùng nước luộc ngọt tự nhiên: nước luộc rau củ (bí đỏ, cà rốt, su su, củ cải), nước luộc thịt gà, thịt lợn không nêm.
• Kết hợp vị ngọt tự nhiên của rau củ: bí đỏ, khoai lang, cà rốt, ngô ngọt xay mịn.
• Dùng rau thơm và gia vị nhẹ: hành lá, rau mùi, thì là khi nấu cá, một chút gừng khi nấu thịt bò. NHS nói bé ăn dặm có thể dùng thảo mộc và gia vị nhẹ, chỉ không thêm muối.
• Thêm chất béo: vài giọt dầu ăn, mỡ gà, dầu mè làm món ăn thơm, béo, bé thích.
• Dùng sữa: pha sữa mẹ hoặc sữa công thức vào bột, khoai nghiền.

Lấy phần của bé từ nồi chung

Khi bé lớn hơn và bắt đầu ăn cùng mâm (khoảng 9–12 tháng), có một mẹo đơn giản: múc phần của bé ra trước rồi mới nêm cho cả nhà. Canh rau ngót thịt băm, cá hấp, thịt luộc, trứng hấp — tất cả đều múc phần bé trước khi cho nước mắm. Với món kho, rim: kho riêng một ít bằng nước dừa hoặc nước luộc, không nước mắm, hoặc chọn món khác cho bé.

Ăn ngoài, ăn đồ mua sẵn: cháo dinh dưỡng hàng quán, phở, bún thường đã nêm đậm. Thỉnh thoảng một bữa không sao, nhưng không nên là bữa thường ngày của bé dưới 1 tuổi.

Những thứ khác cũng nên tránh trong năm đầu

Khi nào đưa bé đi khám ngay

Nếu bé dưới 1 tuổi đã lỡ ăn mật ong, phần lớn trường hợp không sao, nhưng cần theo dõi trong những ngày sau và đưa bé đi khám ngay nếu thấy:

• Táo bón mới xuất hiện kèm bú yếu, mút yếu
• Khóc yếu, tiếng khóc nhỏ hơn bình thường
• Bé mềm nhũn, đầu khó giữ, ít cử động
• Mí mắt sụp, mặt kém biểu cảm, khó nuốt, chảy dãi nhiều
• Thở yếu, thở khó — gọi 115

Còn nếu bé lỡ ăn một bữa hơi mặn ở nhà ông bà hay ngoài hàng thì không cần hoảng: cho bé bú như thường, bữa sau quay lại nấu nhạt. Điều đáng để ý là thói quen hằng ngày, không phải một bữa lỡ.