Người chăm trẻ nhỏ — bố mẹ, ông bà, người giúp việc — nên học trực tiếp ít nhất bốn kỹ năng: hồi sức tim phổi cho trẻ dưới 1 tuổi và trẻ lớn hơn (hai cách khác nhau), xử trí khi trẻ bị hóc dị vật, cách gọi cấp cứu 115 cho đúng, và xử trí ban đầu các tai nạn hay gặp như bỏng, chảy máu, ngã, ngộ độc. Lớp sơ cứu có thực hành trên mô hình do Hội Chữ thập đỏ, một số bệnh viện nhi và trung tâm cấp cứu tổ chức; xem video trên mạng giúp nhớ lại nhưng không thay được việc tập tay. Kỹ năng phai dần theo thời gian, nên học lại khoảng mỗi một đến hai năm.
Vì sao nên học trước, không chờ "lỡ có chuyện"
Khi tai nạn xảy ra, những phút đầu trước khi xe cấp cứu tới là do người đang ở cạnh bé quyết định. Người đã tập tay trên mô hình sẽ làm được nhiều hơn hẳn người chỉ "đã từng đọc". Và người biết việc thì bình tĩnh hơn — bé cảm nhận được điều đó.
Học sơ cứu cũng không phải chuyện chỉ dành cho bố mẹ. Ông bà ở nhà trông cháu cả ngày, người giúp việc, cô bảo mẫu là những người có nhiều khả năng ở cạnh bé nhất lúc cần.
Bốn kỹ năng cốt lõi nên học
| Kỹ năng | Vì sao cần | Điều đặc biệt ở trẻ nhỏ |
|---|---|---|
| Hồi sức tim phổi (CPR) | Khi bé ngừng thở, không đáp ứng — đuối nước, hóc, điện giật | Trẻ dưới 1 tuổi và trẻ lớn hơn có cách ép ngực, thổi ngạt khác nhau; cần tập cả hai trên mô hình |
| Xử trí hóc dị vật đường thở | Bé không ho, không khóc, không thở được sau khi ngậm vật gì đó | Trẻ dưới 1 tuổi dùng vỗ lưng và ấn ngực; trẻ lớn hơn dùng ép bụng — người học phải được hướng dẫn tận tay |
| Gọi cấp cứu 115 | Đưa hỗ trợ tới nhanh và đúng chỗ | Nói rõ địa chỉ, tuổi bé, chuyện gì xảy ra; giữ máy để nghe hướng dẫn |
| Xử trí ban đầu tai nạn thường gặp | Bỏng, chảy máu, ngã đập đầu, ngộ độc, co giật | Biết việc nên làm và việc không được làm |
Kỹ thuật cụ thể của từng động tác — vị trí tay, độ sâu, nhịp — cần được học với người hướng dẫn có chứng chỉ, có mô hình để tập, có người sửa động tác. Bài này không thay được buổi học đó. Phần sơ cứu hóc dị vật chi tiết có wiki riêng trong hệ.
Gọi 115 cho đúng: tập trước ở nhà
Gọi cấp cứu nghe đơn giản, nhưng lúc hoảng nhiều người quên cả địa chỉ nhà mình. Tập trước:
- Nói địa chỉ đầy đủ: số nhà, ngõ ngách, đường, phường/xã, tỉnh/thành phố, điểm mốc dễ nhận ra.
- Nói chuyện gì xảy ra: "Cháu 1 tuổi, bị hóc, không thở được" — ngắn và rõ.
- Nói tình trạng hiện tại: bé còn tỉnh không, có thở không.
- Nghe và làm theo hướng dẫn của tổng đài viên, không tắt máy trước.
- Nhờ người khác ra đầu ngõ đón xe nếu có thể.
Viết địa chỉ nhà và các số khẩn cấp lên một tờ giấy dán ở cánh tủ lạnh, cạnh cửa. Đặc biệt quan trọng với ông bà ở quê lên trông cháu, người giúp việc mới — họ có thể chưa nhớ địa chỉ.
Những việc nên biết với các tai nạn hay gặp
Các bài khác trong mục này nói kỹ từng loại tai nạn. Ở đây tóm lại những điều một lớp sơ cứu thường dạy:
- Bỏng: làm mát dưới vòi nước mát chảy nhẹ khoảng 20 phút, không bôi gì, không chườm đá.
- Chảy máu: ấn chặt bằng gạc hoặc vải sạch lên vết thương, giữ liên tục nhiều phút, không mở ra xem liên tục.
- Chảy máu cam: cho bé ngồi, hơi cúi đầu về trước, bóp nhẹ phần mềm cánh mũi; không ngửa đầu ra sau.
- Ngã đập đầu: theo dõi các dấu hiệu nguy hiểm như nôn nhiều, lơ mơ, co giật.
- Ngộ độc: không gây nôn, mang vỏ chai, gọi 115.
- Co giật: đặt bé nằm nghiêng ở chỗ an toàn, nới lỏng quần áo, không cho gì vào miệng, theo dõi thời gian, gọi cấp cứu. Co giật do sốt có bài riêng ở mục "Ốm vặt & khi nào đi khám".
Những thói quen cũ nên bỏ
Nhiều cách xử trí truyền miệng đã được ngành y tế khuyên không dùng. Nói nhẹ nhàng với ông bà, vì ông bà làm vậy là vì thương cháu:
| Trước đây nhiều nhà làm | Nay bác sĩ khuyên |
|---|---|
| Nhét đũa, thìa, ngón tay vào miệng khi bé co giật để "khỏi cắn lưỡi" | Không cho gì vào miệng; đặt bé nằm nghiêng, dọn đồ cứng xung quanh |
| Bấm nhân trung, vỗ mạnh, lay mạnh khi bé ngất | Kiểm tra bé có thở không, gọi 115, hồi sức nếu bé không thở |
| Đổ nước, dầu vào miệng bé đang lơ mơ | Không cho ăn uống gì khi bé không tỉnh táo |
| Vác ngược bé chạy "xốc nước" khi đuối nước | Đưa bé lên, gọi cấp cứu, hồi sức nếu không thở |
| Cạo gió, đánh gió cho trẻ khi mệt | Không cạo gió cho trẻ; theo dõi dấu hiệu và đưa đi khám khi cần |
| Bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ trăn lên vết bỏng | Chỉ dùng nước mát sạch |
| Thò ngón tay móc họng khi bé bị hóc | Không móc mù; để bé ho nếu ho được, sơ cứu đúng cách nếu bé không thở được |
Học ở đâu, học thế nào
Nơi tổ chức lớp
- Hội Chữ thập đỏ Việt Nam ở các tỉnh, thành phố thường có các lớp sơ cấp cứu cho cộng đồng.
- Một số bệnh viện nhi, khoa nhi, trung tâm cấp cứu 115 mở lớp cho phụ huynh, có khi miễn phí theo đợt.
- Các đơn vị đào tạo sơ cứu có người hướng dẫn được cấp chứng nhận theo chương trình quốc tế.
- Nơi làm việc, trường mầm non đôi khi tổ chức buổi huấn luyện cho phụ huynh và nhân viên.
Gọi điện hỏi trước: lớp có dạy riêng phần trẻ nhũ nhi và trẻ em không, có thực hành trên mô hình không, mỗi học viên được tập bao lâu.
Một lớp tốt thường có
- Mô hình em bé và mô hình trẻ lớn để tập.
- Số học viên vừa phải để ai cũng được tập tay và được sửa.
- Phần tình huống: người hướng dẫn đưa ra một cảnh, học viên xử lý từ đầu tới cuối.
- Tài liệu mang về để ôn.
Học lại định kỳ
Nhiều chương trình đào tạo sơ cứu quốc tế cấp chứng nhận có hiệu lực khoảng hai năm, vì kỹ năng không dùng thì quên. Giữa các lần học lại, xem lại tài liệu, tập trên búp bê cũ vài phút mỗi vài tháng.
Cả nhà cùng chuẩn bị
- Ai học: ưu tiên người ở cạnh bé nhiều giờ nhất mỗi ngày. Nếu chỉ một người đi học được, người đó về hướng dẫn lại cho người khác — nhưng vẫn nên sắp xếp để mọi người tự đi học.
- Anh chị lớn 5–6 tuổi: chưa học sơ cứu, nhưng tập được việc "chạy đi gọi người lớn", nhớ tên bố mẹ, địa chỉ nhà.
- Túi sơ cứu nhỏ ở chỗ cố định: gạc, băng cuộn, băng dính y tế, găng tay, kéo đầu tròn, nhiệt kế. Danh mục tủ thuốc gia đình đầy đủ có bài riêng ở mục "Ốm vặt & khi nào đi khám".
- Diễn tập một tình huống mỗi vài tháng: "Nếu cháu bị bỏng nước sôi khi chỉ có bà ở nhà, bà làm gì đầu tiên?"
Khi nào đưa bé đi khám ngay sau khi đã sơ cứu
Sơ cứu là bước đầu, không thay việc khám. Luôn đưa bé đi khám sau khi:
- Bé đã được hồi sức tim phổi, dù đã tỉnh lại.
- Bé đã bị hóc phải làm động tác sơ cứu, dù dị vật đã ra.
- Bé bị đuối nước, điện giật, dù trông bình thường.
- Bé co giật lần đầu, hoặc co giật kéo dài.
- Bỏng phồng rộp, chảy máu không cầm được sau nhiều phút ấn, ngã có dấu hiệu chấn thương đầu, nghi ngộ độc.
Câu hỏi thường gặp
Người chăm trẻ nên học sơ cứu những gì?
Ít nhất bốn kỹ năng: hồi sức tim phổi cho trẻ dưới 1 tuổi và trẻ lớn hơn, xử trí hóc dị vật, gọi cấp cứu 115 cho đúng, và xử trí ban đầu bỏng, chảy máu, ngã, ngộ độc, co giật.
Học sơ cứu cho trẻ em ở đâu?
Hội Chữ thập đỏ ở các tỉnh, thành phố, một số bệnh viện nhi, trung tâm cấp cứu 115 và các đơn vị đào tạo sơ cứu có người hướng dẫn được cấp chứng nhận. Nên chọn lớp có thực hành trên mô hình trẻ nhũ nhi và trẻ em.
Hồi sức tim phổi cho trẻ sơ sinh có khác người lớn không?
Có. Trẻ dưới 1 tuổi và trẻ lớn hơn có cách ép ngực, thổi ngạt khác nhau, và khác người lớn. Cần học trực tiếp với người hướng dẫn và tập trên mô hình đúng lứa tuổi.
Bé co giật có nên nhét đũa vào miệng không?
Không. Đặt bé nằm nghiêng ở chỗ an toàn, nới lỏng quần áo, dọn đồ cứng xung quanh, không cho gì vào miệng, theo dõi thời gian và gọi cấp cứu.
Bao lâu nên học lại sơ cứu một lần?
Kỹ năng sơ cứu phai dần nếu không dùng. Nhiều chương trình quốc tế cấp chứng nhận có hiệu lực khoảng hai năm, nên học lại khoảng mỗi một đến hai năm và ôn tài liệu giữa các lần.