Trẻ sơ sinh vặn mình rặn è è, nấc cụt, hắt hơi, ọc một ngụm sữa sau bú, giật mình, thở lúc nhanh lúc chậm — phần lớn là chuyện bình thường của một cơ thể mới ra đời, đang tập điều khiển hệ tiêu hoá, hơi thở và thần kinh. Bé vẫn bú tốt, tỉnh táo khi thức, lên cân đều là dấu hiệu yên tâm. Cần đi khám ngay khi bé bỏ bú, li bì, thở rút lõm hay ngừng thở lâu, tím tái, nôn vọt hoặc nôn ra dịch xanh.
Vặn mình, rặn è è, đỏ mặt
Nhiều bé vài tuần tuổi vặn mình, uốn người, rặn ư ử, mặt đỏ gay từ vài phút đến cả chục phút, nhất là lúc gần sáng, rồi đi ngoài ra phân mềm hoàn toàn bình thường. Bố mẹ dễ nghĩ bé táo bón hay đau bụng. Thật ra bé đang học phối hợp: muốn đi ngoài thì phải vừa thả lỏng cơ hậu môn, vừa dồn sức ở bụng; trẻ sơ sinh chưa làm hai việc đó cùng lúc thành thạo. Tình trạng này thường tự hết sau vài tuần đến vài tháng.
Ngày xưa có nhà "giúp" bằng cách dùng que, nhiệt kế, cuống lá kích thích hậu môn bé. Bác sĩ khuyên không làm thường xuyên: bé sẽ quen cần kích thích mới đi được, và dễ trầy xước. Cách dịu hơn là co nhẹ hai chân bé lên bụng, đạp xe nhẹ nhàng, xoa bụng theo chiều kim đồng hồ.
Táo bón thật thì khác: phân khô cứng, vón viên như phân dê, bé đau khi đi, có thể có máu ở phân. Khi đó hỏi bác sĩ.
Nấc cụt
Trẻ sơ sinh nấc rất thường, nhất là sau khi bú no, khi bụng căng làm cơ hoành co thắt từng nhịp. Phần lớn bé không khó chịu gì; nấc vài phút rồi tự dừng, có bé vừa nấc vừa ngủ.
- Không cần làm gì nếu bé vẫn thoải mái.
- Có thể bế bé thẳng người, vỗ ợ hơi nhẹ, hoặc cho bú thêm vài ngụm.
- Nếu bé hay nấc sau bú, thử cho bú chậm lại, nghỉ giữa cữ để ợ hơi.
Những cách như dán miếng giấy, sợi chỉ ướt lên trán bé không có tác dụng y học nhưng cũng không hại, nếu nhà có thói quen. Nên tránh: làm bé giật mình cho "hết nấc", ấn mạnh vào bụng, kéo lưỡi bé, cho bé uống nước đường.
Ọc một ngụm sữa sau bú
Van ở chỗ thực quản nối với dạ dày của trẻ nhỏ chưa đóng chặt, dạ dày lại bé xíu, nên rất nhiều bé khoẻ mạnh ọc ra một ít sữa sau bú, có khi lẫn sữa đông vón. Việc này thường nhiều nhất quanh 4 tháng và phần lớn hết khi bé được khoảng một tuổi. Bé ọc nhẹ mà vẫn vui vẻ, lên cân tốt thì không cần chữa.
Cách vỗ ợ hơi, tư thế sau bú và cách phân biệt trớ thường với nôn đáng lo được viết kỹ trong bài "Bé ợ hơi, trớ sữa sau bú" ở danh mục Bú mẹ & bình sữa.
Hắt hơi, khụt khịt, thở ồn
Hắt hơi là cách bé tự làm sạch mũi khỏi bụi, sữa, dịch còn sót từ lúc sinh. Bé hắt hơi vài lần mỗi ngày mà không sốt, không chảy nhiều nước mũi, vẫn bú tốt thì chưa phải cảm.
Bé thở ồn, khụt khịt, nghe như ngáy khi ngủ cũng hay gặp vì đường mũi nhỏ. Cách làm sạch mũi nhẹ nhàng có trong bài vệ sinh mắt, mũi, tai của danh mục này.
Thở không đều
Quan sát bé ngủ, bố mẹ hay giật mình: bé thở nhanh một hồi, rồi chậm lại, có khi ngưng vài giây rồi thở tiếp. Kiểu thở này gọi là thở chu kỳ, gặp nhiều ở trẻ sơ sinh, nhất là trẻ sinh non, do trung tâm điều khiển hô hấp còn non. Các khoảng ngưng ngắn, dưới khoảng 10 giây, bé vẫn hồng hào, là bình thường và thưa dần theo tuần tuổi.
Cách đếm nhịp thở đúng: khi bé nằm yên hoặc ngủ, nhìn ngực bụng phồng lên xẹp xuống, đếm trọn một phút. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, hướng dẫn xử trí lồng ghép bệnh trẻ em IMCI) coi trẻ dưới 2 tháng thở từ 60 lần mỗi phút trở lên là thở nhanh, cần được khám.
Giật mình, run cằm, run tay chân
- Giật mình (phản xạ Moro): tiếng động hoặc cảm giác hẫng làm bé dang bật hai tay rồi co lại. Bình thường, nhạt dần và thường hết khoảng 4–6 tháng. Quấn chũn đúng cách có thể giúp bé ngủ ít bị giật thức (xem bài quấn chũn).
- Run cằm, run tay chân nhẹ khi bé khóc hoặc vừa giật mình: hay gặp những tuần đầu vì hệ thần kinh chưa trưởng thành. Khi bế bé, giữ nhẹ tay chân, cơn run dừng lại.
Khác với run thường, co giật là cử động giật nhịp nhàng không dừng khi giữ tay chân, kèm mắt nhìn trừng, chớp liên tục, môi mấp máy, tím tái, hay bé không phản ứng. Gặp như vậy, ghi lại bằng điện thoại nếu có thể và đưa bé đi khám ngay.
Những điều "lạ mà thường" trên da và cơ thể
| Thấy | Là gì | Làm gì |
|---|---|---|
| Ngực sưng nhẹ, có khi rỉ chút dịch trắng (cả bé trai và gái) | Do nội tiết từ mẹ truyền sang | Để yên, tự hết sau vài tuần. Không nặn |
| Bé gái có dịch trắng hoặc vài giọt máu hồng ở âm hộ tuần đầu | Cũng do nội tiết từ mẹ | Lau sạch như thường, tự hết |
| Chấm trắng li ti như hạt kê trên mũi, cằm | Mụn kê | Không nặn, tự hết sau vài tuần |
| Mụn đỏ nhỏ trên má, trán quanh vài tuần tuổi | Mụn trứng cá sơ sinh | Rửa nước sạch, không bôi kem người lớn |
| Nốt đỏ có chấm vàng trắng ở giữa, xuất hiện rồi lặn, đổi chỗ trong vài ngày đầu | Ban đỏ sơ sinh, lành tính | Không cần làm gì nếu bé khoẻ |
| Mảng xanh xám ở lưng, mông | Bớt xanh (đốm Mông Cổ), rất hay gặp ở trẻ châu Á | Không phải vết bầm, thường nhạt dần qua năm tháng |
| Mảng hồng ở gáy, mí mắt, giữa trán, rõ hơn khi khóc | Bớt mạch máu nông | Ở mặt thường nhạt dần; cho bác sĩ xem trong lần khám |
| Da bong tróc tay chân tuần đầu | Da thích nghi với không khí | Không bóc, có thể thoa kem dưỡng không mùi |
| Tay chân hơi tím, mát khi thân vẫn ấm, môi hồng | Tuần hoàn ngoại vi chưa ổn định | Bình thường; môi, lưỡi, thân tím thì khác — đi khám ngay |
| Vảy vàng nhờn trên da đầu (nhiều nhà gọi "cứt trâu") | Viêm da dầu ở da đầu | Gội nhẹ, chải lược mềm; không cạy, không cào |
| Mắt thỉnh thoảng lệch, lác thoáng qua | Hay gặp trong vài tháng đầu | Lác liên tục hoặc còn sau khoảng 4 tháng thì đi khám mắt |
Về chuyện nặn vú: trước đây có nơi nặn đầu vú trẻ sơ sinh (nhất là bé gái) với quan niệm "để sau này không bị tụt ti". Bác sĩ khuyên bỏ hẳn: nặn không có lợi, còn làm vú sưng đau, có thể nhiễm trùng thành áp xe. Vú sưng nhẹ tự xẹp khi nội tiết của mẹ trong người bé giảm đi.
Hình dạng đầu hơi dài, hơi méo sau sinh thường tròn dần trong vài tuần; chuyện đầu bé bẹp một bên khi lớn hơn có wiki riêng trong hệ viết kỹ.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
Những dấu hiệu dưới đây dựa theo danh sách dấu hiệu nguy hiểm ở trẻ nhỏ của WHO (IMCI) và các hội nhi khoa. Có một trong số này, đưa bé đến cơ sở y tế ngay, gọi 115 nếu bé khó thở, tím tái, co giật:
- Bé không bú được hoặc bú rất yếu, bỏ bú.
- Co giật (giật nhịp nhàng không dừng khi giữ, mắt trợn, tím).
- Thở nhanh từ 60 lần mỗi phút trở lên khi nằm yên; rút lõm lồng ngực; thở rên; ngừng thở quá 15–20 giây hoặc ngừng thở kèm tím, tái, mềm người.
- Sốt từ 38°C trở lên, hoặc người lạnh bất thường.
- Li bì, khó đánh thức, chỉ cử động khi bị kích thích.
- Nôn vọt mạnh sau mỗi cữ, nôn ra dịch xanh lá, có máu; bụng chướng căng.
- Vàng da lan xuống tay chân, lòng bàn tay chân.
- Môi, lưỡi, thân tím tái.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh vặn mình nhiều có sao không?
Vặn mình, rặn è è, đỏ mặt rồi đi ra phân mềm thường là bé đang học phối hợp cơ bụng và cơ hậu môn, tự hết sau vài tuần đến vài tháng. Nếu phân khô cứng, bé đau, có máu, hoặc bé bỏ bú, sốt thì đi khám.
Trẻ sơ sinh nấc cụt có cần làm gì không?
Thường không cần. Nấc sau bú rất hay gặp và tự dừng sau vài phút. Có thể bế bé thẳng người, vỗ ợ hơi hoặc cho bú thêm vài ngụm; không làm bé giật mình hay cho uống nước đường.
Trẻ sơ sinh hắt hơi nhiều có phải bị cảm không?
Không hẳn. Hắt hơi là cách bé làm sạch mũi. Nếu bé không sốt, không chảy nhiều nước mũi, vẫn bú và ngủ tốt thì thường không phải cảm.
Trẻ sơ sinh thở không đều có bình thường không?
Thở lúc nhanh lúc chậm, ngưng ngắn vài giây rồi thở tiếp là thở chu kỳ, hay gặp ở trẻ sơ sinh. Ngừng thở lâu hơn 15–20 giây, tím tái, thở rút lõm ngực hay thở từ 60 lần mỗi phút trở lên khi nằm yên thì cần đi khám ngay.
Có nên nặn vú cho trẻ sơ sinh?
Không. Vú sưng nhẹ ở trẻ sơ sinh là do nội tiết từ mẹ và tự xẹp sau vài tuần. Nặn có thể làm vú sưng đau, nhiễm trùng.
Trẻ sơ sinh giật mình khi ngủ có sao không?
Giật mình là phản xạ Moro bình thường, thường hết khoảng 4–6 tháng. Khác với co giật: cử động giật nhịp nhàng không dừng khi giữ tay chân, kèm mắt trợn hoặc tím tái thì cần đưa bé đi khám ngay.