An toàn thực phẩm trong nhà có trẻ nhỏ xoay quanh năm chìa khoá của WHO: giữ sạch; để riêng đồ sống và đồ chín; nấu chín kỹ; giữ thức ăn ở nhiệt độ an toàn; dùng nước và nguyên liệu an toàn. Thêm vào đó là những món đặc thù ở Việt Nam cần nấu đúng cách hoặc tránh với trẻ: măng tươi, sắn, nấm lạ, cá nóc, khoai tây mọc mầm, lạc ngô bị mốc, tiết canh, đồ tái sống. Trẻ nhỏ dễ bị nặng hơn người lớn khi ngộ độc, nên phòng từ bếp là cách tốt nhất.
Vì sao trẻ nhỏ cần được bảo vệ kỹ hơn
Trẻ dưới 5 tuổi có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, cân nặng nhỏ, nên cùng một lượng vi khuẩn hay độc tố, trẻ dễ bị nặng hơn người lớn. Trẻ nôn, tiêu chảy cũng mất nước nhanh hơn. WHO xếp trẻ dưới 5 tuổi vào nhóm chịu gánh nặng bệnh do thực phẩm không an toàn lớn nhất. Tin tốt là phần lớn các ca có thể phòng được bằng những thói quen bếp đơn giản.
Năm chìa khoá của WHO, áp vào bếp Việt
1. Giữ sạch
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi nấu, trước khi cho trẻ ăn, sau khi chạm thịt cá sống, sau khi đi vệ sinh, thay tã.
- Khăn lau bếp giặt và phơi khô thường xuyên; khăn ẩm để lâu là ổ vi khuẩn.
- Bát, thìa, cốc của trẻ rửa sạch, úp khô; không cần tiệt trùng hằng ngày với trẻ trên 1 tuổi.
- Đậy thức ăn, chống ruồi, gián, chuột.
2. Để riêng đồ sống và đồ chín
- Hai thớt, hai dao: một cho thịt cá sống, một cho đồ chín và rau quả ăn liền.
- Thịt cá sống cất ngăn dưới tủ lạnh, trong hộp kín, để nước không nhỏ xuống đồ khác.
- Không dùng đĩa vừa đựng thịt sống để bày thịt đã nấu.
3. Nấu chín kỹ
- Thịt gà, thịt lợn, thịt xay: chín đều, không còn hồng, nước thịt trong.
- Trứng: chín cả lòng trắng và lòng đỏ cho trẻ nhỏ; tránh trứng lòng đào, trứng sống trong món tráng miệng tự làm.
- Hải sản: tôm đổi màu hồng đỏ, sò hến mở miệng; bỏ con không mở.
- Hâm lại thức ăn đến khi nóng bốc hơi đều.
4. Giữ thức ăn ở nhiệt độ an toàn
- Không để thức ăn chín ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ; trời nóng trên khoảng 32°C thì không quá 1 giờ (theo Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ – USDA).
- Ngăn mát khoảng 5°C hoặc thấp hơn, ngăn đông khoảng −18°C.
- Rã đông trong ngăn mát, không rã trên bàn bếp cả buổi.
- Chi tiết cách trữ đông, hâm và mang đồ ăn của trẻ nhỏ đi xa có ở chuyên mục ăn dặm.
5. Dùng nước và nguyên liệu an toàn
- Nước nấu ăn, nước uống đun sôi hoặc qua lọc đảm bảo.
- Chọn thực phẩm tươi, nguồn gốc rõ; đồ đóng gói còn hạn, bao bì không phồng, móp, rò.
- Rửa rau quả dưới vòi nước chảy.
Cơm nguội, thức ăn thừa: chuyện nhà nào cũng có
Nồi cơm để trên bàn từ trưa tới tối, nồi canh để nguyên trên bếp qua đêm là cảnh quen thuộc. Cơm và các món tinh bột để lâu ở nhiệt độ phòng có thể nhiễm vi khuẩn Bacillus cereus, loại sinh độc tố chịu nhiệt — hâm lại không chắc phá được. Với bữa của trẻ:
- Cơm, canh còn dư thì để nguội nhanh rồi cất tủ lạnh trong vòng 1–2 giờ.
- Dùng trong ngày hôm sau, hâm thật nóng.
- Không để nồi cơm điện ở chế độ ủ ấm quá lâu rồi múc cho trẻ.
Những món cần nấu đúng cách hoặc tránh cho trẻ
| Thực phẩm | Vấn đề | Cách làm an toàn |
|---|---|---|
| Măng tươi | Có chất sinh ra xyanua | Luộc kỹ nhiều lần, đổ nước, mở vung; trẻ nhỏ chỉ ăn ít hoặc không ăn |
| Sắn (khoai mì) | Có chất sinh ra xyanua, nhất là sắn đắng | Bóc vỏ, ngâm, luộc chín kỹ, đổ nước luộc đầu, mở vung; không ăn khi đói |
| Nấm hái tự nhiên, nấm lạ | Nhiều loại nấm độc trông giống nấm ăn được | Chỉ dùng nấm trồng bán ở chợ, siêu thị; không hái nấm rừng cho cả nhà |
| Cá nóc | Độc tố tetrodotoxin, nấu chín không mất | Không ăn dưới mọi hình thức |
| Khoai tây mọc mầm, vỏ xanh | Chất solanin gây độc | Bỏ củ mọc mầm nhiều, vỏ xanh; củ ít mầm thì khoét sâu, gọt dày |
| Lạc, ngô, gạo bị mốc | Nấm mốc sinh độc tố aflatoxin | Bỏ cả phần mốc, không nhặt hạt mốc ra rồi dùng phần còn lại; bảo quản khô |
| Đậu đũa, đậu ván, đậu tây sống | Có chất gây khó tiêu, ngộ độc khi ăn sống | Nấu chín kỹ |
| Tiết canh, gỏi, đồ tái | Liên cầu khuẩn lợn, ký sinh trùng, vi khuẩn | Không cho trẻ ăn |
| Sữa chưa tiệt trùng, thanh trùng | Vi khuẩn gây bệnh | Chỉ dùng sữa đã xử lý nhiệt |
| Đồ hộp phồng, móp, rỉ | Nguy cơ ngộ độc botulinum | Bỏ, không nếm thử |
Với gia đình ở vùng quê, ven rừng, việc hái nấm, đào măng, tự làm đồ ăn là bình thường. Chỉ cần người lớn biết những món nào cần cẩn thận, và nấu phần của trẻ thật chín, thật kỹ.
Bếp nhà có trẻ chập chững
An toàn thực phẩm trong nhà có trẻ nhỏ còn là chuyện trẻ tự với lấy đồ ăn:
- Đồ ăn đã hỏng, thức ăn cho chó mèo, bả chuột, đồ ăn để thắp hương lâu ngày — để ngoài tầm với của trẻ, bỏ đúng chỗ.
- Thực phẩm chức năng, vitamin của người lớn hình viên kẹo, gói kẹo ngậm ho của người lớn — cất tủ cao có khoá.
- Rượu, rượu ngâm, nước giặt dạng viên dễ bị trẻ nhầm là đồ ăn uống. Cách cất hoá chất trong nhà có những bài riêng.
- Nồi canh, phích nước, chảo dầu nóng: quay tay cầm vào trong, đặt xa mép bàn.
Đi chợ và đọc nhãn
- Thịt có màu tươi, đàn hồi, không nhớt, không mùi lạ. Cá mắt trong, mang đỏ.
- Mua đồ đông lạnh cuối cùng, về nhà cất ngay.
- Đồ đóng gói: xem hạn sử dụng, hướng dẫn bảo quản, cơ sở sản xuất; tránh đồ không nhãn mác cho trẻ nhỏ.
- Đồ ăn vặt bán trước cổng trường, ở chợ không rõ nguồn, màu sắc sặc sỡ bất thường — không nên mua cho trẻ.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
- Trẻ nôn liên tục, không uống được, hoặc tiêu chảy nhiều lần kèm dấu hiệu mất nước (li bì, mắt trũng, khóc không nước mắt, tiểu rất ít).
- Phân có máu, sốt cao, đau bụng dữ dội.
- Sau khi ăn măng, sắn, nấm lạ, cá nóc: trẻ chóng mặt, nôn, tê môi, khó thở, mệt lả, co giật — gọi 115 ngay, mang theo phần thức ăn còn lại nếu có.
- Nhiều người trong nhà cùng ăn một món và cùng có triệu chứng.
- Trẻ ăn nhầm thuốc, vitamin, hoá chất — đưa đi cấp cứu, mang theo vỏ hộp.
Trong lúc chờ: tiếp tục cho trẻ bú, cho uống từng ngụm nhỏ; nếu dùng oresol, pha đúng hướng dẫn trên gói. Không tự cho trẻ uống thuốc cầm tiêu chảy, không gây nôn bằng cách móc họng.
Câu hỏi thường gặp
Thức ăn để ngoài bao lâu thì không nên cho trẻ ăn?
Thức ăn chín không nên để ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ, trời nóng trên khoảng 32°C thì không quá 1 giờ. Sau đó vi khuẩn sinh sôi nhanh. Để nguội nhanh rồi cất tủ lạnh.
Trẻ nhỏ ăn măng được không?
Măng tươi có chất có thể sinh ra xyanua, nên phải luộc kỹ nhiều lần, đổ nước, mở vung. Với trẻ nhỏ chỉ nên ăn ít hoặc không ăn. Nếu sau khi ăn trẻ nôn, chóng mặt, khó thở, đưa đi cấp cứu ngay.
Cơm nguội để qua đêm cho trẻ ăn có sao không?
Cơm để ở nhiệt độ phòng qua đêm có thể nhiễm vi khuẩn sinh độc tố chịu nhiệt. Cơm thừa nên để nguội nhanh và cất tủ lạnh trong 1–2 giờ, hâm thật nóng trước khi ăn.
Lạc bị mốc nhặt bỏ hạt mốc rồi ăn được không?
Không nên. Nấm mốc có thể sinh độc tố aflatoxin ở cả những hạt chưa thấy mốc rõ. Bỏ cả mẻ có mốc và bảo quản lạc, ngô ở nơi khô ráo.
Năm chìa khoá an toàn thực phẩm của WHO là gì?
Giữ sạch; để riêng đồ sống và đồ chín; nấu chín kỹ; giữ thức ăn ở nhiệt độ an toàn; dùng nước và nguyên liệu an toàn. Áp dụng đều đặn giúp phòng phần lớn các ca ngộ độc thực phẩm trong nhà.
