Sau 1 tuổi, trẻ có thể tiếp tục bú mẹ (WHO khuyên tới 2 tuổi hoặc lâu hơn) và bắt đầu uống sữa bò tươi tiệt trùng nguyên kem, không đường làm đồ uống. Khuyến nghị chung năm 2019 do AAP và ba hội chuyên ngành Hoa Kỳ cùng ủng hộ gợi ý trẻ 12–24 tháng uống khoảng 2–3 cốc (khoảng 480–720 ml) sữa mỗi ngày, trẻ 2–5 tuổi khoảng 2–2,5 cốc. Uống quá nhiều sữa làm trẻ no, ăn ít thịt cá rau, dễ thiếu sắt. Sữa công thức cho trẻ trên 1 tuổi không bắt buộc với trẻ ăn uống đa dạng.
Sữa mẹ sau 1 tuổi: vẫn quý
WHO, UNICEF và Bộ Y tế khuyên tiếp tục cho con bú tới 2 tuổi hoặc lâu hơn, song song với ăn đủ bữa. WHO cho biết sữa mẹ có thể đáp ứng khoảng một phần ba nhu cầu năng lượng của trẻ 12–24 tháng, cùng kháng thể và nhiều chất quý. Trẻ còn bú mẹ thường không cần thêm nhiều sữa khác, trừ khi bác sĩ khuyên dựa vào tăng trưởng của bé.
Mẹ muốn cai thì cai lúc phù hợp với gia đình, không ai nên làm mẹ thấy có lỗi vì cai sớm hay bú lâu. Chuyện cai bú, cai bình đã có những bài riêng.
Sữa bò tươi: khi nào, loại nào, bao nhiêu
Từ 12 tháng
Trước 12 tháng, sữa bò tươi không nên là đồ uống chính vì ít sắt và nhiều đạm, khoáng so với thận non. Từ 12 tháng, trẻ có thể uống sữa bò tươi làm đồ uống thường ngày. Nên chọn sữa đã tiệt trùng hoặc thanh trùng, không dùng sữa tươi nguyên liệu chưa qua xử lý nhiệt.
Nguyên kem hay ít béo
Khuyến nghị năm 2019 của Mỹ (Healthy Eating Research, được AAP, Học viện Dinh dưỡng và Ăn kiêng Hoa Kỳ, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ và Học viện Nha khoa Nhi Hoa Kỳ ủng hộ) gợi ý: 12–24 tháng dùng sữa nguyên kem; từ 2 tuổi chuyển sang sữa ít béo hoặc tách béo. Lời khuyên chuyển sang ít béo được đặt ra cho nước Mỹ, nơi thừa cân ở trẻ phổ biến. Ở nhà mình, trẻ 2–5 tuổi dùng loại nào nên hỏi bác sĩ nhi dựa trên cân nặng, chiều cao của bé.
Không đường
Sữa có đường, sữa có hương dâu, socola, sữa đặc có đường chứa thêm khá nhiều đường. Khuyến nghị 2019 nói trên khuyên không cho trẻ dưới 5 tuổi uống sữa có hương vị, có đường. Trẻ mới uống sữa không đường có thể thấy lạ vài hôm, rồi quen.
| Tuổi | Gợi ý lượng sữa mỗi ngày (khuyến nghị Mỹ 2019) | Loại sữa |
|---|---|---|
| 12–24 tháng | Khoảng 2–3 cốc (khoảng 480–720 ml) | Nguyên kem, không đường |
| 2–5 tuổi | Khoảng 2–2,5 cốc (khoảng 480–600 ml) | Ít béo hoặc tách béo theo khuyến nghị Mỹ; hỏi bác sĩ nhi |
Sữa chua, phô mai cũng tính vào nhóm sữa. Một hộp sữa chua có thể thay một phần sữa uống trong ngày.
Uống quá nhiều sữa: chuyện hay gặp ở nhà mình
Nhiều nhà thấy cháu lười ăn cơm nhưng chịu uống sữa, liền cho uống thật nhiều "cho đủ chất". Đây là một vòng luẩn quẩn quen thuộc: trẻ no sữa, đến bữa không đói, ăn ít, lại được bù bằng sữa.
- Thiếu sắt: sữa bò ít sắt, lại cản hấp thu sắt từ thức ăn khác khi uống cùng bữa. Trẻ uống quá nhiều sữa và ăn ít thịt cá có nguy cơ thiếu máu do thiếu sắt. AAP cảnh báo trẻ uống nhiều hơn khoảng 720 ml sữa bò mỗi ngày dễ gặp chuyện này.
- Táo bón: nhiều sữa, ít rau quả, ít nước lọc dễ làm trẻ táo bón.
- Sâu răng: ngậm bình sữa đi ngủ, bú bình suốt đêm làm sữa đọng quanh răng.
Cách điều chỉnh: cho sữa vào giờ cố định (sáng dậy, bữa phụ, trước ngủ) thay vì lúc nào đòi cũng cho; uống bằng cốc thay vì bình; không cho uống sữa ngay trước bữa chính.
Sữa công thức cho trẻ trên 1 tuổi
Đây là chủ đề nhiều bố mẹ băn khoăn nhất. Viết trung tính như sau:
- Khuyến nghị Mỹ năm 2019 nói trên và WHO đều cho rằng trẻ ăn uống đa dạng, tăng trưởng bình thường không cần loại sữa công thức dành riêng cho trẻ từ 1 tuổi trở lên. Sữa mẹ, sữa bò tươi cùng bữa ăn đủ chất đáp ứng được nhu cầu.
- Một số trẻ có hoàn cảnh riêng (chậm tăng cân, bệnh lý, dị ứng đạm sữa bò, sinh non) có thể được bác sĩ chỉ định loại sữa đặc biệt. Khi đó theo hướng dẫn bác sĩ.
- Nếu gia đình vẫn chọn dùng sữa công thức cho trẻ lớn, đó là lựa chọn của gia đình. Chỉ cần lưu ý đọc nhãn (nhiều loại có thêm đường), pha đúng hướng dẫn, và không để sữa thay chỗ bữa ăn.
Ở Việt Nam, Nghị định 100/2014 hạn chế quảng cáo sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ dưới 24 tháng, nhằm bảo vệ việc nuôi con bằng sữa mẹ. Bài viết này không nhắc tên hay khen chê nhãn hàng nào.
Các loại "sữa" khác: đậu nành, hạt, gạo
| Loại | Có thay sữa bò cho trẻ nhỏ được không |
|---|---|
| Sữa đậu nành có bổ sung canxi, vitamin D | Có thể là lựa chọn thay thế khi trẻ không uống được sữa bò; hỏi bác sĩ |
| Sữa đậu nành tự nấu ở nhà | Ngon, bổ sung đạm, nhưng ít canxi; uống thêm chứ không thay sữa chính; nấu thật sôi kỹ, ít đường |
| Sữa hạnh nhân, sữa yến mạch, sữa gạo, sữa hạt tự làm | Không nên làm sữa chính — ít đạm, ít năng lượng, nhiều loại thêm đường |
| Sữa dê | Không thay được sữa công thức cho bé dưới 1 tuổi; trẻ dị ứng đạm sữa bò cũng thường phản ứng với sữa dê |
| Sữa đặc có đường | Không — chủ yếu là đường |
Uống sữa thế nào cho hợp với bữa ăn
- Uống bằng cốc: NHS và AAP khuyên trẻ dần bỏ bình trong khoảng 12–18 tháng. Cốc giúp trẻ uống vừa đủ, ít đọng sữa quanh răng.
- Đặt giờ: sữa vào bữa phụ hoặc sau bữa sáng, không uống ngay trước bữa chính.
- Không ngậm bình đi ngủ. Sau cữ sữa tối, đánh răng hoặc lau răng cho trẻ.
- Không pha thêm đường, mật ong, bột cacao vào sữa để trẻ chịu uống.
- Bữa giàu sắt (thịt đỏ, gan, rau xanh đậm) nên cách cữ sữa một khoảng để sắt được hấp thu tốt hơn.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
- Sau khi uống sữa bò lần đầu, trẻ nổi mề đay lan rộng, sưng môi mặt, khó thở, nôn nhiều lần — gọi 115.
- Trẻ nôn liên tục, tiêu chảy kèm dấu hiệu mất nước (khóc không nước mắt, tiểu rất ít, li bì).
- Trẻ tái xanh, mệt lả, thở nhanh khi gắng sức.
Nên đặt lịch khám nếu: trẻ uống rất nhiều sữa mà ăn ít, trông xanh xao, mệt; trẻ táo bón kéo dài, đi ngoài đau, có máu; trẻ hay đau bụng, đi ngoài lỏng sau khi uống sữa (cần bác sĩ phân biệt dị ứng hay không dung nạp).
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 1 tuổi uống bao nhiêu sữa một ngày là đủ?
Khuyến nghị năm 2019 được AAP ủng hộ gợi ý trẻ 12–24 tháng uống khoảng 2–3 cốc, tức khoảng 480–720 ml sữa mỗi ngày, tính cả sữa chua, phô mai. Trẻ còn bú mẹ thường cần ít sữa khác hơn.
Trẻ 1 tuổi uống sữa tươi được chưa?
Được. Từ 12 tháng trẻ có thể uống sữa bò tươi tiệt trùng hoặc thanh trùng, nguyên kem, không đường. Không dùng sữa tươi nguyên liệu chưa qua xử lý nhiệt.
Trẻ trên 1 tuổi có cần uống sữa công thức không?
Với trẻ ăn uống đa dạng và tăng trưởng bình thường, WHO và các hội nhi khoa Mỹ cho rằng không cần. Trẻ có bệnh lý, chậm tăng cân hoặc dị ứng thì theo chỉ định của bác sĩ.
Uống nhiều sữa có làm trẻ lười ăn không?
Có thể. Sữa làm trẻ no lâu, đến bữa không đói. Uống quá nhiều sữa bò còn làm tăng nguy cơ thiếu sắt. Cho sữa vào giờ cố định và không uống sát bữa chính.
Sữa hạt có thay được sữa bò cho trẻ không?
Không nên dùng sữa hạnh nhân, yến mạch, gạo làm sữa chính cho trẻ nhỏ vì ít đạm và năng lượng. Sữa đậu nành có bổ sung canxi, vitamin D có thể là lựa chọn thay thế khi bác sĩ đồng ý.
