Cách chắc nhất để biết bé bú mẹ đã đủ là nhìn tã và cân nặng, không phải nhìn bầu vú mềm hay căng. Từ ngày thứ 5–6, bé bú đủ thường có ít nhất 6 tã ướt nặng mỗi ngày, nước tiểu trong hoặc vàng nhạt, đi ngoài phân vàng vài lần mỗi ngày trong những tuần đầu, và lấy lại cân nặng lúc sinh trong khoảng 10–14 ngày. Bé bú 8–12 cữ mỗi ngày đêm, nghe nuốt khi bú, tỉnh táo khi thức là thêm dấu hiệu yên tâm.
Vì sao mẹ hay lo thiếu sữa
Bú mẹ không có vạch chia như bình sữa. Mẹ không thấy bé uống bao nhiêu, lại nghe xung quanh nói "sữa loãng", "vú lép thế này thì lấy đâu ra sữa", "nó khóc là đói đấy". Lo thiếu sữa là lý do phổ biến khiến nhiều mẹ cho bé uống thêm sữa ngoài hoặc ngưng cho bú sớm, trong khi phần lớn mẹ có đủ sữa cho con.
Những điều không nói lên bé bú đủ hay thiếu:
- Bầu vú mềm: sau vài tuần, khi việc sản xuất sữa ổn định theo nhu cầu của bé, vú thường mềm hơn — đó là bình thường.
- Vắt bằng tay hay máy ra ít: bé bú hiệu quả hơn máy rất nhiều.
- Bé đòi bú liên tục buổi tối: bú dồn chiều tối rất phổ biến.
- Bé bú xong vẫn mút tay: mút là nhu cầu tự dịu, không chỉ là đói.
- Bé bú bình thêm sau cữ bú mẹ: bé nhỏ hầu như luôn mút khi có núm trong miệng.
Đếm tã: thước đo dễ nhất ở nhà
Những ngày đầu, sữa non ít nên tã cũng ít; số tã tăng dần theo ngày tuổi. Bảng dưới là mốc thường dùng trong tài liệu nuôi con bằng sữa mẹ của các tổ chức y tế (như NHS của Anh); mỗi bé có thể chênh một chút:
| Ngày tuổi | Tã ướt mỗi ngày (ít nhất) | Phân |
|---|---|---|
| Ngày 1–2 | 1–2 | Phân su đen xanh, dính |
| Ngày 3–4 | 3 trở lên | Chuyển màu nâu xanh, mềm dần |
| Ngày 5–6 trở đi | 6 trở lên, tã nặng | Vàng hoa cà, lỏng sệt, ít nhất 2–3 lần mỗi ngày |
| Sau khoảng 6 tuần | Vẫn 6 trở lên | Có bé bú mẹ đi ngoài thưa hơn, vài ngày một lần, phân vẫn mềm — thường bình thường |
Mẹo đếm tã cho đúng
- Tã giấy hiện đại thấm rất tốt, khó biết đã ướt. Tã ướt "đủ" nặng tay. Thử đổ khoảng ba thìa canh nước vào tã khô để biết cảm giác một tã ướt vừa.
- Ghi lại bằng giấy dán tủ lạnh hoặc ứng dụng ghi chú: giờ bú, tã ướt, tã bẩn. Ông bà ghi bằng bút trên tờ lịch cũng được. Ghi vài ngày là đủ thấy xu hướng.
- Vệt hồng cam như bột gạch trên tã vài ngày đầu thường là tinh thể muối trong nước tiểu. Nếu vẫn thấy sau ngày 4–5, đó là dấu hiệu bé có thể chưa bú đủ — nên hỏi bác sĩ.
Cân nặng: sụt rồi lên lại
Gần như mọi trẻ sơ sinh đều sụt cân trong mấy ngày đầu vì mất nước sinh lý và thải phân su, trong khi sữa non mới ít. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và nhiều hướng dẫn nhi khoa cho biết:
- Bé thường ngừng sụt cân vào khoảng ngày 3–5.
- Mức sụt hay gặp là dưới 7–10% cân nặng lúc sinh. Sụt từ khoảng 10% trở lên thì bác sĩ cần đánh giá việc bú.
- Bé thường lấy lại cân nặng lúc sinh trong khoảng 10–14 ngày.
- Sau đó bé lên cân đều, bám theo một đường trên biểu đồ tăng trưởng.
Biểu đồ tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2006) được xây dựng từ trẻ bú mẹ khoẻ mạnh ở nhiều nước, nên là chuẩn phù hợp để theo dõi bé bú mẹ. Điều bác sĩ nhìn là bé có đi theo đường của mình hay không, chứ không phải bé nặng hơn hay nhẹ hơn bé nhà hàng xóm. Cách cân đo ở nhà và đọc biểu đồ có bài riêng trong danh mục Lớn lên từng tháng.
Cân ở đâu cho chính xác
Cân sức khoẻ người lớn ở nhà không đủ chính xác để theo dõi bé vài trăm gam. Cân ở trạm y tế phường xã, phòng khám nhi, hoặc cân trẻ em điện tử loại tốt; cân cùng một cân, bé mặc ít đồ như nhau, tốt nhất cùng thời điểm trong ngày. Tuần đầu, nhiều bệnh viện hẹn cân lại sau khi ra viện vài ngày — đi đúng hẹn.
Nhịp bú và cách bé bú
- Số cữ: trong những tuần đầu, 8–12 cữ mỗi ngày đêm là thường gặp. Bé ngủ li bì không đòi bú, qua 3–4 giờ ban ngày chưa bú trong tuần đầu thì nên đánh thức bé cho bú, và hỏi bác sĩ.
- Thời gian mỗi cữ: rất khác nhau, từ mười phút đến hơn nửa giờ. Bé bú hiệu quả, sữa xuống nhanh thì cữ ngắn. Không nên cắt cữ theo đồng hồ; để bé bú xong một bên, tự nhả ra, rồi mời bên kia.
- Nhịp nuốt: lúc đầu bé mút nhanh, nông để gọi sữa; khi sữa xuống, nhịp chậm, sâu, cứ một hai lần mút là một lần nuốt, có khi nghe tiếng "ực" nhỏ hay thấy cử động ở góc hàm, ngay dưới tai.
- Sau cữ bú: bé thả lỏng, tay mở ra, có thể ngủ hoặc tỉnh táo dễ chịu.
Những ngày bé "đòi bú suốt"
Có những giai đoạn, thường quanh 2–3 tuần, 6 tuần, 3 tháng, bé đột nhiên bú dày hơn hẳn trong vài ngày. Nhiều mẹ tưởng mình mất sữa. Thật ra bé đang lớn nhanh và "đặt hàng" thêm sữa. Cứ cho bú theo nhu cầu, vài ngày sau nhịp lại ổn. Nếu kèm tã ít đi, bé lừ đừ, thì đó không còn là bú dồn thông thường — cần đi khám.
Dấu hiệu bé có thể chưa bú đủ
| Dấu hiệu | Nên làm |
|---|---|
| Sau ngày 5, dưới 6 tã ướt mỗi ngày; nước tiểu vàng sẫm, mùi khai nồng | Khám trong ngày |
| Sau ngày 4, vẫn phân su đen, hoặc rất ít phân | Khám trong ngày |
| Sụt cân nhiều, chưa ngừng sụt sau ngày 5; chưa lấy lại cân lúc sinh sau 2 tuần | Gặp bác sĩ, nhờ xem cữ bú |
| Bé ngủ li bì, phải đánh thức mới bú, bú vài phút đã ngủ | Gặp bác sĩ sớm |
| Bú rất lâu (hơn một giờ) gần như mọi cữ mà vẫn quấy | Nhờ xem lại khớp ngậm |
| Mẹ đau đầu ti suốt cữ, ti dẹt méo sau bú | Nhờ xem lại khớp ngậm |
Khi bé cần bú thêm, bác sĩ sẽ hướng dẫn: thường là cho bú mẹ thường hơn, chỉnh khớp ngậm, vắt thêm sữa mẹ cho bé uống, và nếu cần thì bổ sung sữa công thức với lượng cụ thể. Mỗi bước đều có cách làm để giữ được việc bú mẹ. Không tự ý cho bé uống nước, nước đường hay pha sữa đặc hơn để "bé no lâu".
Bé bú bình: cũng nhìn tã và cân
Bé bú sữa mẹ vắt hoặc sữa công thức bằng bình dễ thấy số ml, nhưng con số trên bình cũng dễ khiến người lớn ép bé "uống hết". Bé bú bình cũng được đánh giá bằng tã ướt, phân, cân nặng và sự tỉnh táo như bé bú mẹ. Cách cho bé bú bình theo nhịp, để bé tự quyết định no đói, có bài riêng trong danh mục này.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
- Bé li bì, khó đánh thức, bú rất yếu hoặc bỏ bú.
- Rất ít tã ướt (một hai tã trong cả ngày sau tuần đầu), môi miệng khô, thóp lõm, khóc không có nước mắt.
- Bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C trở lên, hoặc người lạnh.
- Vàng da lan xuống tay chân, hoặc vàng da kèm bú kém.
- Nôn vọt sau mỗi cữ, nôn dịch xanh.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết trẻ bú mẹ đủ no?
Nhìn tã và cân nặng: từ ngày 5–6, bé có ít nhất 6 tã ướt nặng mỗi ngày, phân vàng vài lần mỗi ngày, và lấy lại cân nặng lúc sinh trong khoảng 10–14 ngày. Bé bú nghe nuốt, sau cữ thả lỏng, tỉnh táo khi thức cũng là dấu hiệu tốt.
Trẻ sơ sinh một ngày đi tè bao nhiêu lần là đủ?
Số tã ướt tăng dần theo ngày tuổi; từ khoảng ngày 5–6 trở đi, bé bú đủ thường có ít nhất 6 tã ướt nặng mỗi ngày, nước tiểu trong hoặc vàng nhạt. Ít hơn mức này, nước tiểu sẫm thì nên cho bé đi khám.
Trẻ sơ sinh sụt cân bao nhiêu là bình thường?
Sụt cân trong mấy ngày đầu là bình thường, thường dưới 7–10% cân nặng lúc sinh, ngừng sụt quanh ngày 3–5 và lấy lại cân lúc sinh trong khoảng 10–14 ngày. Sụt từ khoảng 10% trở lên hoặc chậm lên lại thì bác sĩ cần đánh giá việc bú.
Ngực mềm có phải mất sữa không?
Không. Sau vài tuần, khi việc tạo sữa ổn định theo nhu cầu của bé, ngực thường mềm hơn, ít căng tức. Đó là bình thường; hãy nhìn tã và cân nặng của bé để đánh giá.
Bé đòi bú liên tục có phải do thiếu sữa?
Không hẳn. Bé hay bú dồn vào chiều tối và có những đợt bú dày trong vài ngày khi lớn nhanh. Nếu tã vẫn đủ và bé lên cân tốt thì cứ cho bú theo nhu cầu; tã ít, bé lừ đừ thì đi khám.
Trẻ bú mẹ mấy ngày không đi ngoài có sao không?
Trong những tuần đầu, bé bú mẹ thường đi ngoài nhiều lần mỗi ngày; ít phân lúc này có thể là bé chưa bú đủ. Sau khoảng 6 tuần, có bé đi thưa hơn, vài ngày một lần mà phân vẫn mềm, bé khoẻ — thường là bình thường.
