Vắt sữa, trữ sữa và rã đông sữa mẹ đúng cách theo hướng dẫn CDC

Theo hướng dẫn của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), sữa mẹ mới vắt để được tối đa 4 giờ ở nhiệt độ phòng (từ 25°C trở xuống), tối đa 4 ngày trong ngăn mát tủ lạnh (khoảng 4°C), và tốt nhất trong 6 tháng, tối đa 12 tháng trong ngăn đá (−18°C). Sữa đã rã đông dùng trong 24 giờ nếu để ngăn mát, không cấp đông lại. Sữa bé bú dở dùng trong vòng 2 giờ rồi bỏ. Rã đông bằng ngăn mát hoặc thau nước ấm, không dùng lò vi sóng.

Vắt sữa bằng tay: ai cũng nên biết

Vắt tay không cần dụng cụ, hữu ích khi vú căng làm bé khó ngậm, khi cần lấy vài giọt sữa non cho bé, hay khi máy vắt hỏng giữa chừng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) mô tả các bước cơ bản:

1. Rửa tay sạch. Chuẩn bị cốc, bát miệng rộng đã rửa sạch.
2. Ngồi thoải mái, hơi nghiêng người về trước. Chườm ấm, xoa nhẹ bầu vú, nghĩ đến bé hoặc nhìn ảnh bé để sữa dễ xuống.
3. Đặt ngón cái phía trên, ngón trỏ phía dưới quầng vú, cách đầu ti chừng 2–3 cm, thành hình chữ C.
4. Ấn nhẹ về phía lồng ngực, rồi ép hai ngón vào nhau, thả ra. Lặp lại nhịp nhàng: ấn – ép – thả.
5. Xoay vị trí ngón tay quanh quầng vú để vắt đều các phía. Khi dòng sữa chậm lại, đổi sang bên kia, rồi quay lại.

Vắt tay không được đau. Không bóp, kéo đầu ti, không trượt ngón tay trên da. Lần đầu có thể chỉ ra vài giọt; tập vài ngày sẽ quen tay.

Máy vắt sữa: dùng sao cho êm

• Phễu vừa cỡ: đầu ti di chuyển tự do trong ống phễu, không cọ vào thành, không kéo quá nhiều quầng vú vào. Phễu sai cỡ là lý do hay gặp gây đau và vắt ra ít.
• Lực hút: bắt đầu thấp, tăng dần đến mức cao nhất mà vẫn dễ chịu. Lực mạnh hơn không làm ra nhiều sữa hơn, chỉ làm đau và tổn thương đầu ti.
• Thời gian: thường 15–20 phút mỗi lần, hoặc đến khi sữa ngừng chảy thêm vài phút. Máy vắt đôi hai bên cùng lúc tiết kiệm thời gian.
• Kết hợp tay: xoa, ép nhẹ bầu vú trong lúc máy chạy giúp làm trống vú tốt hơn.

Vệ sinh máy và bình

Sau mỗi lần vắt: tháo rời các bộ phận tiếp xúc với sữa, tráng nước, rửa bằng nước rửa dành riêng (thau riêng, không dùng chung bồn rửa bát), tráng sạch, để khô tự nhiên trên giá sạch. CDC khuyên tiệt trùng (luộc, hấp, hoặc theo hướng dẫn của nhà sản xuất) ít nhất mỗi ngày một lần nếu bé dưới 3 tháng, sinh non hoặc sức đề kháng yếu. Dây dẫn khí của máy thường không cần rửa, trừ khi có sữa hay hơi nước đọng vào.

Bảng thời gian bảo quản sữa mẹ

Nguồn: CDC (Mỹ), hướng dẫn bảo quản và chuẩn bị sữa mẹ.

Mùa hè Việt Nam: phòng thường nóng hơn 25°C

Mốc 4 giờ áp dụng cho phòng từ 25°C trở xuống. Nhiều phòng ở nước ta mùa hè nóng hơn hẳn. Khi đó, cho sữa vào tủ lạnh hoặc túi giữ lạnh càng sớm càng tốt sau khi vắt. Túi giữ lạnh cách nhiệt có đá khô, đá gel giữ sữa an toàn đến khoảng 24 giờ (theo CDC), đủ cho một ngày đi làm hay đi đường.

Trữ sữa đúng cách

• Dụng cụ chứa: túi trữ sữa chuyên dụng, hoặc bình nhựa, bình thuỷ tinh có nắp kín dùng được cho thực phẩm. Không dùng túi nilon thông thường, chai lọ đã chứa hoá chất.
• Chia lượng nhỏ: mỗi túi khoảng lượng bé bú một cữ, hoặc nhỏ hơn (60–120 ml), để rã đông vừa đủ, không phí.
• Chừa khoảng trống ở miệng túi, bình khi cấp đông, vì sữa nở ra khi đông.
• Ghi ngày giờ vắt bằng bút dạ lên từng túi. Dùng túi cũ trước.
• Đặt sâu bên trong ngăn, không để ở cánh cửa tủ lạnh, nơi nhiệt độ lên xuống mỗi lần mở.
• Gộp sữa của nhiều lần vắt trong cùng một ngày được, nhưng làm lạnh sữa mới vắt trước rồi mới đổ chung với sữa đã lạnh. Ghi ngày của lần vắt sớm nhất.
• Tủ lạnh gia đình: sữa đặt trong hộp sạch có nắp, tránh xa thịt cá sống.

Mất điện: giữ cửa tủ đóng kín. Sữa trong ngăn đá còn tinh thể đá thì vẫn coi là đông; sữa đã tan hoàn toàn thì xử lý như sữa đã rã đông.

Rã đông và làm ấm

1. Rã đông: chuyển túi sữa xuống ngăn mát từ tối hôm trước (cách đơn giản nhất), hoặc ngâm túi kín trong thau nước mát rồi nước ấm.
2. Làm ấm (nếu bé thích ấm): ngâm bình trong cốc nước ấm vài phút, hoặc dùng máy hâm sữa. Nhiều bé bú sữa mát vẫn tốt, không bắt buộc hâm.
3. Lắc xoay nhẹ cho lớp béo nổi phía trên hoà lại.
4. Thử nhiệt độ: nhỏ vài giọt lên mặt trong cổ tay, thấy âm ấm hoặc mát là được, không nóng.

Những điều tránh:

• Không dùng lò vi sóng: làm nóng không đều, tạo những điểm rất nóng gây bỏng miệng bé dù bình sờ ngoài thấy vừa.
• Không đun sôi sữa mẹ, không đặt trực tiếp lên bếp.
• Không cấp đông lại sữa đã rã đông.
• Không giữ lại sữa bú dở cho cữ sau quá 2 giờ.

Sữa trông lạ: có sao không

• Tách lớp (béo nổi lên trên): bình thường, lắc xoay nhẹ là hoà.
• Màu trắng, hơi xanh, hơi vàng, có lúc ngả hồng cam theo món mẹ ăn: thường bình thường. Sữa có màu hồng đỏ, nâu như gỉ sắt (thường do đầu ti nứt) — hỏi bác sĩ hoặc nữ hộ sinh.
• Mùi xà phòng, mùi kim loại sau khi để lạnh hoặc đông: CDC cho biết sữa vẫn an toàn; nhiều bé vẫn bú. Một số ít bé từ chối, khi đó hỏi chuyên viên tư vấn về cách xử lý sữa trước khi trữ.
• Mùi chua, ôi rõ như sữa hỏng, nhất là sữa để ngoài lâu: bỏ đi.

Bao nhiêu sữa trong một lần vắt là "bình thường"

Không có con số chung. Lượng sữa vắt mỗi lần khác nhau giữa các mẹ, giữa hai bên vú, giữa buổi sáng và buổi tối, và phụ thuộc lần cho bú gần nhất. Mẹ vắt ra ít không có nghĩa là bé bú không đủ — bé bú trực tiếp lấy sữa hiệu quả hơn máy. Đừng so lượng sữa của mình với ảnh "kho sữa" trên mạng. Để biết bé có đủ sữa, xem bài "Bé bú đã đủ chưa" trong danh mục này.

Khi mẹ đi làm lại và cần vắt đều đặn ở nơi làm việc, cách sắp lịch vắt và giữ nguồn sữa có bài riêng.

Khi nào cần gặp bác sĩ

• Vắt sữa đau, đầu ti nứt, chảy máu không đỡ sau khi đổi cỡ phễu, giảm lực hút.
• Vú có cục cứng đau, đỏ, nóng; mẹ sốt, ớn lạnh.
• Sữa có máu kéo dài vài ngày.
• Bé bú sữa vắt rồi nôn nhiều, đi ngoài phân nhiều nước, sốt, li bì — đưa bé đi khám ngay, mang theo túi sữa nghi ngờ nếu còn.