Bé mấy tháng biết lẫy, ngồi, bò: mốc thường gặp và cách giúp bé

Nhiều bé lẫy (lật từ sấp sang ngửa hoặc ngược lại) vào khoảng 4–6 tháng, ngồi vững không cần đỡ trong khoảng 6–9 tháng, và bò quanh 7–10 tháng. Nhưng khoảng dao động rất rộng: theo nghiên cứu mốc vận động của WHO (2006), trẻ khoẻ mạnh tự ngồi vững ở bất kỳ lúc nào từ khoảng 4 đến hơn 9 tháng, và có những bé bỏ qua giai đoạn bò. Việc của người lớn là cho bé nhiều thời gian tự do trên sàn an toàn, không ép, không "tập" vội.

Mốc thường gặp: lẫy, ngồi, bò, đứng

Năm 2006, cùng với chuẩn tăng trưởng, WHO công bố kết quả theo dõi sáu mốc vận động lớn của gần 820 trẻ ở Ghana, Ấn Độ, Na Uy, Oman và Hoa Kỳ — những đứa trẻ khoẻ mạnh, được nuôi dưỡng tốt. Kết quả cho thấy "cửa sổ" đạt mốc của trẻ bình thường rộng hơn nhiều người nghĩ:

Nghiên cứu ấy không đo "lẫy". Về lẫy, bộ mốc phát triển của CDC (bản 2022) ghi phần lớn trẻ 6 tháng đã lẫy từ sấp sang ngửa. Nhiều bé lẫy sớm hơn, quanh 4 tháng; lẫy từ ngửa sang sấp thường đến sau một chút, vì cần xoay hông và nhấc vai nhiều hơn.

Nhìn bảng, ông bà bố mẹ sẽ thấy ngay: một bé ngồi vững lúc 5 tháng và một bé ngồi vững lúc 8 tháng đều nằm trong vùng bình thường. Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường. Câu "ba tháng biết lẫy, bảy tháng biết bò, chín tháng lò dò biết đi" là câu ví von dễ nhớ của ông bà ta, không phải lịch bắt buộc.

Lẫy: từ lăn nghiêng đến lật hẳn

Trước khi lẫy hẳn, bé thường có những "bản nháp": nằm ngửa thì đá chân, nghiêng hông sang một bên; nằm sấp thì chống tay rồi bị lệch, lăn sang ngửa một cách bất ngờ — có khi chính bé cũng ngạc nhiên. Lần lăn đầu tiên đôi khi là tình cờ, sau đó bé mới làm có chủ ý.

Giúp bé lẫy

• Cho bé nằm sàn nhiều, cả ngửa lẫn sấp, mặc quần áo thoáng, không quấn chặt khi thức.
• Đặt đồ chơi lệch sang một bên, hơi xa tầm tay, để bé muốn xoay người với tới.
• Khi bé đã nghiêng được, có thể đỡ nhẹ hông cho bé "cảm" được chuyển động, rồi để bé tự làm phần còn lại.
• Đổi phía: lúc này để đồ chơi bên trái, lúc khác bên phải.

Lẫy rồi thì đổi cách trông

Từ ngày bé lẫy được, giường người lớn, sofa, bàn thay tã trở thành chỗ có thể lăn xuống. Một tay người lớn luôn đặt trên người bé khi bé ở chỗ cao. Nhiều nhà chuyển hẳn chỗ chơi xuống sàn. Bé quấn chũn mà đã có dấu hiệu lẫy thì các bác sĩ khuyên thôi quấn khi ngủ.

Ngồi: từ ngồi tựa đến ngồi vững

Ngồi đi qua mấy chặng. Đầu tiên bé ngồi khi được đỡ, lưng còn còng. Rồi bé ngồi "kiểu tam giác": chống hai tay xuống sàn phía trước. Sau đó bé bỏ được một tay để cầm đồ chơi, rồi ngồi thẳng lưng, xoay người nhặt đồ phía sau mà không đổ. Theo CDC (2022), phần lớn trẻ 9 tháng ngồi được không cần đỡ và tự chuyển được từ nằm sang ngồi.

Có nên tập ngồi sớm

Nhiều nhà rất muốn bé "biết ngồi" để tiện cho ăn, chụp ảnh. Ngồi tựa trong lòng người lớn, có người đỡ, không có hại gì. Điều nên tránh là để bé ngồi lâu trong ghế đỡ lưng hay chèn gối quanh người trước khi bé tự ngồi được: bé ngồi đó thì không được tự vùng vẫy, lẫy, chống tay — những việc làm cơ lưng và hông khoẻ lên. WHO (2019) cũng khuyên trẻ dưới 5 tuổi không nên bị "giữ một chỗ" (trong xe đẩy, ghế ăn, địu) quá 1 giờ liền.

Cách giúp bé ngồi vững

• Cho bé ngồi giữa hai chân người lớn duỗi trên sàn: người lớn thành "thành ghế" sống, đỡ khi bé ngả.
• Đặt đồ chơi ngay trước mặt, rồi dần sang hai bên, để bé tập xoay mà vẫn giữ thăng bằng.
• Trải thảm dày quanh chỗ bé ngồi; bé đổ là chuyện của ngày nào cũng xảy ra.

Bò: nhiều kiểu bò, có bé không bò

Không phải bé nào cũng bò bằng tay và gối. Có bé trườn bụng như lính, có bé ngồi lết mông, có bé bò bằng tay và bàn chân như con gấu, có bé lăn tròn để đến chỗ muốn đến. Tất cả đều là cách bé tự di chuyển. Trong nghiên cứu của WHO (2006), một phần nhỏ trẻ hoàn toàn khoẻ mạnh không qua giai đoạn bò bằng tay và gối mà đi luôn. Vì vậy trong bản cập nhật 2022, CDC đã bỏ "bò" khỏi danh sách mốc cần theo dõi.

Điều đáng để ý không phải là bé có bò "đúng kiểu" hay không, mà là bé có dùng cả hai bên người không: hai tay cùng chống, hai chân cùng đạp. Bé lúc nào cũng kéo lê một bên chân hay chỉ chống một tay thì nên cho bác sĩ xem.

Giúp bé bò

• Cho bé thời gian trên sàn mỗi ngày, mặc quần dài mỏng để đầu gối đỡ trầy.
• Làm "đường đua" bằng gối, chăn cuộn để bé trèo qua, chui qua.
• Người lớn bò cùng bé — bé rất thích được đuổi và được đuổi theo.
• Sàn gạch trơn mùa nồm thì lau khô, trải thảm xốp ở một góc.

Dọn nhà khi bé bắt đầu di chuyển

Bé lẫy, trườn, bò là lúc thế giới của bé bỗng rộng ra, và tầm mắt bé ngang mặt sàn. Một cách kiểm tra đơn giản: người lớn nằm sấp hoặc bò một vòng quanh phòng, nhìn bằng tầm mắt của bé.

• Nhặt đồ nhỏ dưới sàn, dưới gầm ghế: đồng xu, pin cúc áo, nam châm, hạt lạc, nắp chai.
• Chặn đầu và chân cầu thang bằng cửa chắn chắc chắn — nhà ống nhiều tầng càng cần.
• Bịt ổ điện thấp, cuộn gọn dây điện, dây rèm.
• Kê lại kệ, tủ thấp có thể đổ khi bé vịn kéo.
• Cất xô, chậu có nước; đóng cửa nhà tắm.

Chuyện làm nhà an toàn theo từng giai đoạn có chuyên mục riêng trên wiki này; ở đây chỉ nhắc những việc cần làm ngay khi bé bắt đầu lăn và bò.

Những thói quen cũ nên thay

Trước đây nhiều nhà đặt bé trong xe tập đi, xe nhún từ rất sớm cho bé "nhanh cứng chân", hoặc chèn gối để bé ngồi cả buổi. Nay các bác sĩ nhi khuyên ngược lại: cho bé tự do trên sàn là "phòng tập" tốt nhất, và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyên không dùng xe tập đi có bánh xe. Một số nhà cũng buộc chân bé, hoặc quấn chặt tay chân bé cả ngày vì sợ bé giật mình — thói quen ấy làm bé ít cơ hội cử động; quấn chũn chỉ nên dùng khi ngủ ở những tháng đầu và thôi khi bé bắt đầu lẫy.

Ông bà kể "ngày xưa con cũng ngồi sớm, có sao đâu" là đúng: rất nhiều trẻ vẫn lớn bình thường. Lời khuyên hôm nay chỉ là cách nhẹ nhàng hơn để bé tự tìm đường.

Khi nào đưa bé đi khám ngay và khi nào hẹn khám

Đưa bé đi khám ngay nếu:

• Bé mất kỹ năng đã có: trước ngồi được, nay không ngồi nữa; trước bò, nay chỉ nằm.
• Bé đột nhiên yếu một bên tay hoặc chân, hoặc người mềm oặt kèm lừ đừ, bú kém.
• Bé bị ngã từ giường, ghế, rồi nôn nhiều lần, li bì, khóc thét không dỗ được, hoặc có bất kỳ thay đổi nào khiến người lớn lo.

Hẹn khám bác sĩ nhi (không cấp cứu) nếu, theo gợi ý của CDC và AAP:

• Khoảng 6 tháng bé chưa lẫy theo chiều nào, chưa chống tay khi nằm sấp, chưa đỡ được chút sức nặng lên chân khi được bế đứng.
• Khoảng 9 tháng bé chưa ngồi được dù có đỡ.
• Khoảng 12 tháng bé chưa tự di chuyển bằng bất cứ cách nào (bò, trườn, lết).
• Bé chỉ dùng một bên người, hoặc tay chân rất cứng, rất mềm.

Trẻ sinh non thường được tính theo "tuổi điều chỉnh" (trừ đi số tuần sinh sớm) khi xét các mốc này, ít nhất trong năm đầu — hỏi bác sĩ theo dõi bé. Đi khám không có nghĩa là bé "có vấn đề"; nhiều khi bác sĩ chỉ cần xem và hướng dẫn thêm cách chơi với bé.