Phần lớn trẻ bước những bước tự đi đầu tiên trong khoảng 9–15 tháng, và theo nghiên cứu của WHO (2006), trẻ khoẻ mạnh có thể tự đi ở bất kỳ lúc nào từ khoảng 8 đến gần 18 tháng. Xe tập đi có bánh xe không giúp bé đi sớm hơn, lại dễ đưa bé lao tới cầu thang, bếp, đồ nóng — vì vậy Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyên không dùng. Cách giúp bé tập đi tốt nhất là cho bé vịn, đứng, men theo đồ đạc, đi chân trần trong nhà và được người lớn dắt khi bé muốn.
Bé thường đi qua những chặng nào
Bước đi đầu tiên là phần nổi của cả một quá trình dài. Trước đó bé phải có đủ sức ở hông, đùi, cổ chân, phải biết giữ thăng bằng khi đứng và dám thả tay ra.
- Đứng có người đỡ: bé nhún nhảy trên đùi người lớn, đạp chân đẩy người lên. Nhiều bé làm việc này từ 5–6 tháng.
- Vịn đứng lên: bé bám thành giường cũi, mép ghế, chân bàn để kéo người đứng dậy. CDC (2022) ghi phần lớn trẻ 12 tháng đã làm được.
- Đi men: bé vịn đồ đạc, bước ngang dọc theo sofa, bàn trà.
- Đứng một mình vài giây: bé buông tay, đứng chới với, rồi ngồi phịch xuống.
- Vài bước tự đi: theo CDC, phần lớn trẻ 15 tháng đã tự đi được vài bước.
- Đi vững: đến khoảng 18 tháng, phần lớn trẻ đi mà không cần vịn.
Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường. Bé đi lúc 10 tháng không "giỏi hơn" bé đi lúc 15 tháng; hai bé lên ba tuổi thường chạy nhảy như nhau.
Dáng đi đầu tiên: điều gì là bình thường
Ông bà, bố mẹ lần đầu thấy cháu đi hay lo vì dáng đi trông "lạ". Phần lớn những điều sau là bình thường ở trẻ mới biết đi:
| Điều người lớn thấy | Thường là do |
|---|---|
| Hai chân dang rộng, tay giơ cao như đang giữ thăng bằng | Bé chưa vững, cần chân đế rộng |
| Bàn chân bẹt, không thấy vòm gan bàn chân | Lớp mỡ dưới gan bàn chân của trẻ nhỏ; vòm hình thành dần trong nhiều năm |
| Chân hơi vòng kiềng | Hay gặp tới khoảng 2 tuổi rồi thẳng dần |
| Bàn chân hơi xoay vào trong | Thường tự cải thiện khi bé lớn |
| Thỉnh thoảng nhón gót | Bé đang thử cách đi mới |
| Ngã liên tục, bước nhanh như sắp ngã | Bé đang học; mỗi lần ngã là một lần tập |
Những gì nên cho bác sĩ xem được nói ở mục cuối bài.
Xe tập đi: vì sao bác sĩ nhi khuyên không dùng
Xe tập đi (loại khung có bánh xe, bé ngồi treo ở giữa, chân chạm đất) có mặt ở rất nhiều nhà Việt. Lý do dễ hiểu: bé vui, người lớn rảnh tay nấu cơm, và nhiều người tin xe giúp bé "cứng chân" sớm.
Không giúp bé đi sớm hơn
Khi ngồi trong xe, bé đẩy bằng mũi chân và không cần tự giữ thăng bằng — cái khung giữ hộ. Đó là hai việc khác hẳn với đi thật. Các nghiên cứu được AAP tổng hợp cho thấy xe tập đi không giúp trẻ biết đi sớm hơn, có nghiên cứu còn ghi nhận trẻ dùng xe nhiều đạt mốc đi muộn hơn một chút. Bé ngồi trong xe cũng không nhìn thấy chân mình, nên khó "học" được bước chân.
Đưa bé đến chỗ bé chưa nên đến
Có bánh xe, bé di chuyển nhanh hơn người lớn tưởng, và đứng cao hơn: với được nồi trên bếp, cốc trà nóng trên bàn, dây ấm điện, khăn trải bàn. Nhà ống có cầu thang thì càng đáng lo. Vì những lý do đó, AAP nhiều năm nay kêu gọi ngừng bán xe tập đi có bánh xe, và Canada đã cấm bán loại xe này từ năm 2004.
Nếu nhà đã có sẵn xe
Cách an toàn nhất là cất đi. Nếu muốn có chỗ cho bé chơi an toàn khi người lớn bận tay, có những lựa chọn không có bánh xe: cũi chơi, một góc sàn được quây kín, ghế ăn có dây đai (trong thời gian ngắn), hoặc địu bé trên người.
Xe đẩy tập đi (loại bé đứng sau, hai tay đẩy) khác hẳn: bé tự đứng, tự giữ thăng bằng. Loại này dùng được khi bé đã vịn đứng vững, trên sàn phẳng, tránh xa cầu thang, và nên chọn loại có bánh không chạy quá nhanh.
Giúp bé tập đi mà không cần dụng cụ
Đồ đạc vững để vịn
Kê sofa, bàn trà thấp, ghế đôn chắc chắn thành một "lối đi men" để bé vịn đi từ chỗ này sang chỗ kia. Kiểm tra đồ có thể đổ khi bé kéo: kệ tivi, tủ giày, giá sách thấp — bắt vít vào tường nếu được. Khoảng cách giữa hai món đồ ban đầu gần, rồi xa dần để bé dám buông một tay.
Đi chân trần trong nhà
Trong nhà, chân trần giúp bé cảm nhận mặt sàn, co duỗi ngón chân và giữ thăng bằng tốt hơn. AAP khuyên cho trẻ tập đi chân trần khi có thể. Sàn trơn thì cho đi tất có đế chống trượt. Ra ngoài thì chọn giày mềm, đế dẻo, gập được ở phần mũi, vừa chân, nhẹ — giày chỉ để bảo vệ bàn chân, không phải để "nắn" chân.
Dắt tay đúng cách
Dắt hai tay bé giơ cao quá đầu trong thời gian dài khiến bé đi nhón, lệch người, và người lớn cúi lưng mỏi. Thay vào đó, để bé nắm ngón tay người lớn ở ngang vai bé, hoặc người lớn đỡ ở hông, phía sau. Khi bé đã đi men vững, ngồi xuống phía trước cách bé vài bước, dang tay đón. Đừng giật tay bé lên khi bé sắp ngã — cổ tay, khuỷu tay trẻ nhỏ dễ bị kéo trật khớp.
Đồ chơi đẩy, kéo
Một chiếc thùng các-tông chắc đựng vài món đồ để bé đẩy trên sàn, một chiếc ghế nhựa thấp, xe đẩy đồ chơi có tay cầm — đều giúp bé có cái để vịn mà vẫn phải tự giữ thăng bằng.
Bé ngã khi tập đi: bình tĩnh thế nào
Bé tập đi sẽ ngã nhiều lần mỗi ngày, phần lớn là ngồi phịch xuống bằng mông có bỉm. Phản ứng của người lớn ảnh hưởng nhiều tới việc bé có dám đứng dậy thử tiếp hay không. Nếu bé ngã nhẹ, nhìn bé bình thản, nói "ối, ngã rồi, đứng lên nào", bé thường đứng dậy ngay.
Những thứ nên làm trước để ngã nhẹ hơn:
- Bọc góc bàn kính, cạnh tủ sắc.
- Trải thảm ở khu bé hay chơi, nhất là sàn gạch, đá.
- Chặn cầu thang trên và dưới bằng cửa chắn bắt vít.
- Khoá cửa ban công; không kê ghế, chậu cây gần lan can và cửa sổ.
- Lau khô sàn nhà tắm, sàn bếp; mùa nồm lau nhiều lần.
Lời ông bà truyền và lời khuyên hôm nay
Ở nhiều vùng, ông bà có tục "cắt dây chân" khi cháu chậm đi, hoặc bóp chân, xoa chân cho cháu nhanh cứng. Xoa bóp nhẹ nhàng, vui vẻ không có hại, và cũng là lúc cháu được gần người lớn. Điều cần tránh là ép bé đứng, kéo bé đi khi bé chưa muốn, hay buộc nẹp, bó chân để "thẳng chân" — chân vòng kiềng ở trẻ nhỏ thường tự thẳng dần. Còn lo cháu chậm đi thì cách chắc nhất là cho bác sĩ nhi xem, thay vì chờ đợi trong lo lắng.
Một ý nữa: ông bà chăm cháu tập đi dễ đau lưng vì cúi dắt cả ngày. Hãy để cháu đi men theo đồ đạc nhiều hơn, người lớn ngồi ghế thấp đón cháu thay vì khom lưng đi theo.
Khi nào đưa bé đi khám ngay và khi nào hẹn khám
Đưa bé đi khám ngay nếu:
- Bé đang đi được bỗng không chịu đi, đi khập khiễng, đau khi chạm vào chân, nhất là kèm sốt hoặc sưng nóng một khớp.
- Bé ngã rồi đau một tay, không chịu cử động tay (có thể trật khớp khuỷu khi bị kéo tay).
- Bé ngã đập đầu rồi nôn nhiều lần, li bì, co giật, chảy máu hay chảy dịch từ tai, mũi.
- Bé mất kỹ năng đã có ở bất cứ tuổi nào.
Hẹn khám bác sĩ nhi nếu:
- Khoảng 18 tháng bé vẫn chưa tự đi được (CDC 2022 dùng mốc này).
- Bé chỉ đi nhón gót suốt, không đặt được gót xuống sàn.
- Chân vòng kiềng không đỡ sau 2 tuổi, nặng dần, hoặc chỉ cong một bên.
- Bé đi lệch hẳn một bên, một chân trông ngắn hơn, hoặc nếp lằn ở đùi hai bên khác nhau rõ.
- Bé hay ngã hơn hẳn trước, hoặc đi lại vụng về hơn theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tháng biết đi?
Phần lớn trẻ tự đi vài bước trong khoảng 9–15 tháng; nghiên cứu của WHO (2006) ghi trẻ khoẻ mạnh tự đi ở bất kỳ lúc nào từ khoảng 8 đến gần 18 tháng. Nếu khoảng 18 tháng bé chưa tự đi, nên hẹn bác sĩ nhi.
Có nên cho bé dùng xe tập đi?
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyên không dùng xe tập đi có bánh xe vì xe không giúp bé đi sớm hơn và dễ đưa bé tới cầu thang, bếp, đồ nóng. Canada đã cấm bán loại xe này từ năm 2004. Xe đẩy mà bé đứng sau tự đẩy thì khác, dùng được khi bé đã vịn đứng vững.
Bé tập đi có cần đi giày không?
Trong nhà, đi chân trần hoặc tất chống trượt giúp bé giữ thăng bằng tốt hơn. Ra ngoài thì chọn giày nhẹ, đế mềm, vừa chân để bảo vệ bàn chân. Giày không có tác dụng "nắn" chân.
Bé đi chân vòng kiềng có sao không?
Chân hơi vòng kiềng rất hay gặp ở trẻ mới biết đi và thường thẳng dần tới khoảng 2 tuổi. Nếu sau 2 tuổi chân vẫn cong, cong nặng dần hoặc chỉ cong một bên, nên cho bác sĩ xem.
Bé hay đi nhón gót có bình thường không?
Thỉnh thoảng nhón gót khi mới tập đi là chuyện thường. Nếu bé chỉ đi nhón suốt, không đặt được gót chân xuống, hoặc vẫn nhón nhiều sau khi đã đi vững một thời gian, hãy hẹn bác sĩ nhi khám.