Cho bé nằm sấp chơi (tummy time): bắt đầu khi nào, mỗi ngày bao lâu

Bé có thể bắt đầu nằm sấp chơi (tummy time) ngay từ những ngày đầu về nhà, miễn là bé thức và có người lớn ngồi cạnh. Lúc đầu chỉ vài phút mỗi lần, vài lần mỗi ngày, rồi tăng dần; Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2019) khuyên trẻ chưa tự di chuyển được nên có tổng cộng ít nhất 30 phút nằm sấp mỗi ngày, chia thành nhiều lượt khi bé thức. Ngủ thì luôn nằm ngửa — nằm sấp chỉ dành cho lúc chơi.

Nằm sấp chơi là gì và vì sao bé cần

Tummy time đơn giản là đặt bé nằm sấp trên một mặt phẳng, chắc chắn, trong lúc bé tỉnh táo và có người lớn để mắt. Không cần dụng cụ gì đặc biệt. Một tấm thảm trải sàn, một tấm chăn mỏng gấp đôi, hay chính ngực bố mẹ là đủ.

Khi nằm sấp, bé phải tự nhấc đầu lên để nhìn quanh. Động tác nhỏ ấy làm việc cho cả một chuỗi cơ: cổ, vai, lưng trên, cánh tay. Chính những nhóm cơ này về sau giúp bé lẫy, chống tay, ngồi vững và bò. Nằm sấp cũng cho bé một góc nhìn khác hẳn so với trần nhà, và giảm thời gian phần sau đầu tì lên mặt phẳng.

Từ đầu thập niên 1990, các tổ chức nhi khoa khuyên cho trẻ ngủ ngửa để giảm nguy cơ đột tử khi ngủ. Lời khuyên ấy rất đúng và vẫn giữ nguyên. Nhưng vì bé nằm ngửa nhiều hơn hẳn trước kia, các bác sĩ nhi nhấn thêm một vế: thức thì cho nằm sấp chơi. Người Anh, người Mỹ hay nói gọn bằng một câu dễ nhớ: "nằm ngửa để ngủ, nằm sấp để chơi". Chuyện giấc ngủ an toàn có chuyên mục riêng; ở đây chỉ nói phần chơi.

Bắt đầu khi nào, mỗi ngày bao lâu

Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyên bắt đầu ngay từ khi bé về nhà, kể cả trẻ đủ tháng mới vài ngày tuổi. Bé sinh non hoặc vừa có thủ thuật, can thiệp gì sau sinh thì hỏi bác sĩ theo dõi bé trước. Rốn chưa rụng vẫn nằm sấp được nếu tấm lót mềm, sạch và bé không tỏ ra đau.

Hướng dẫn về vận động, ít ngồi và giấc ngủ cho trẻ dưới 5 tuổi của WHO (2019) ghi: trẻ dưới 1 tuổi nên được vận động nhiều lần trong ngày, và với trẻ chưa tự di chuyển, việc này gồm ít nhất 30 phút ở tư thế nằm sấp, rải ra trong ngày khi bé thức. Ba mươi phút là tổng cộng, không phải một lần.

Con số trong bảng chỉ là gợi ý để ông bà, bố mẹ có cái mốc. Bé nào mới vài chục giây đã cáu thì dừng, lát nữa thử lại. Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường.

Chọn lúc nào trong ngày

Lúc dễ thành công nhất là khi bé vừa ngủ dậy, đã thay tã, không đói mà cũng không vừa ăn xong. Bé no căng mà nằm sấp ngay thì dễ trớ, và sẽ khó chịu. Nhiều nhà chờ khoảng nửa tiếng sau cữ bú.

Một cách dễ giữ thói quen là gắn tummy time vào việc đã có sẵn trong ngày. Mỗi lần thay tã xong, lật bé nằm sấp một hai phút trên tấm thay tã (tay người lớn để trên lưng bé, không rời mắt). Sau khi tắm, lau khô, cho nằm sấp trên khăn một lúc. Vậy là chẳng cần nhớ giờ.

Năm cách cho bé nằm sấp mà không khóc

Trên ngực bố mẹ

Người lớn ngả lưng trên ghế hoặc giường, nửa nằm nửa ngồi, đặt bé nằm sấp trên ngực, mặt hướng về mình. Bé nghe tiếng tim, thấy mặt người thân, nên ít phản đối. Càng ngả người thẳng ra, bé càng phải dùng sức nhiều hơn để ngẩng đầu. Đây là cách hợp với bé vài tuần tuổi và với ông bà ngại cúi xuống sàn.

Trên đùi

Ngồi trên ghế, đặt bé nằm sấp ngang qua hai đùi, một tay đỡ nhẹ lưng. Có thể vỗ lưng nhẹ, rung đùi thật chậm. Cách này cũng giúp bé ợ hơi.

Trên sàn, có cuộn khăn đỡ ngực

Cuộn một chiếc khăn nhỏ đặt dưới ngực, ngang nách bé, hai tay bé vắt ra phía trước. Ngực được nâng lên một chút nên bé dễ ngẩng đầu và chống tay hơn. Chỉ dùng khi có người ngồi cạnh; bé ngủ gật là bế ra, đặt nằm ngửa.

Người lớn nằm ngang tầm mắt bé

Bố mẹ nằm sấp đối diện, mặt ngang mặt bé. Nói chuyện, hát, làm vẻ mặt. Với bé nhỏ, khuôn mặt người thân là thứ hấp dẫn nhất trên đời. Có thể đặt thêm một chiếc gương không vỡ dựng phía trước.

Đồ chơi đặt đúng chỗ

Một đồ chơi tương phản đen trắng, một chiếc lục lạc, đặt trước mặt bé khoảng một gang tay. Bé lớn hơn thì dời đồ chơi sang trái, sang phải, để bé xoay đầu và dịch người theo. Đừng đặt quá xa đến mức bé với mãi không tới rồi bực.

Nằm sấp theo từng tháng: bé thường làm được gì

Theo bộ mốc "Learn the Signs. Act Early" của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC, bản cập nhật 2022), phần lớn trẻ 2 tháng tuổi đã nhấc được đầu khi nằm sấp, và phần lớn trẻ 4 tháng chống được lên khuỷu tay hoặc cẳng tay. Đến 6 tháng, nhiều bé chống thẳng tay, đẩy ngực lên khỏi sàn và lẫy từ sấp sang ngửa.

• Vài tuần đầu: bé nhấc đầu một chút, xoay mặt sang một bên. Đầu còn gục xuống nhanh — bình thường.
• Khoảng 2 tháng: ngẩng đầu được một lúc, nhìn quanh.
• Khoảng 4 tháng: chống khuỷu tay, ngực rời sàn, đầu giữ vững hơn, với tay về phía đồ chơi.
• Khoảng 6 tháng: chống thẳng tay, đôi khi "bơi" tay chân, xoay người tại chỗ, lẫy.
• Sau đó: trườn, kéo người tới trước, chống tay chống gối — bước đầu của bò.

Các mốc trên là lúc phần lớn trẻ đã làm được, chứ không phải hạn chót. Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường. Không cần so bé nhà mình với bé hàng xóm.

Bé ghét nằm sấp: chuyện rất hay gặp

Rất nhiều bé phản đối nằm sấp, nhất là trong những tuần đầu. Nằm sấp là việc nặng nhọc với một em bé chưa có sức ở cổ. Điều đó không có nghĩa là bé có vấn đề hay bố mẹ làm sai.

• Làm nhiều lượt thật ngắn: 30 giây cũng được tính.
• Đổi chỗ: ngực bố, đùi bà, thảm sàn, giường người lớn (khi có người giữ, giường phẳng, không chăn gối lớn xung quanh).
• Thêm "khán giả": anh chị lớn nằm cạnh, ông bà ngồi hát.
• Lật bé từ từ, vừa lật vừa nói, để bé không giật mình.
• Bế bé tư thế "con hổ ngủ trên cành cây": bé nằm sấp dọc trên cẳng tay người lớn, đầu tựa ở khuỷu tay. Đây cũng là một kiểu nằm sấp.
• Khi bé khóc thật sự, bế lên dỗ. Không cần "tập cho quen" bằng cách để bé khóc lâu.

Giữ an toàn khi bé nằm sấp

• Luôn có người lớn tỉnh táo bên cạnh. Không để bé nằm sấp một mình, kể cả "chỉ chạy ra mở cửa".
• Bé ngủ thiếp đi thì lật nằm ngửa, chuyển sang chỗ ngủ an toàn của bé.
• Mặt phẳng, chắc: sàn trải thảm là tốt nhất. Tránh nệm quá mềm, gối, đệm lún — mặt bé có thể vùi vào.
• Không trên chỗ cao nếu không có tay người lớn giữ: bé lẫy được bất ngờ hơn ta tưởng.
• Dọn đồ nhỏ quanh chỗ bé nằm: cúc áo, nắp bút, đồng xu, viên pin dạng cúc.
• Tránh sàn lạnh, có gió lùa mùa đông miền Bắc; trải thêm chăn, mặc ấm vừa đủ.
• Nhà nuôi chó mèo: không để thú cưng đến gần lúc bé nằm sàn.

Ông bà ngày xưa có cho cháu nằm sấp không

Nhiều ông bà nhớ ngày xưa từng cho con nằm sấp cả khi ngủ, vì nghe nói bé ngủ sấp đỡ giật mình, đầu tròn. Đó là cách chăm khá phổ biến một thời ở nhiều nước. Nay các tổ chức nhi khoa thống nhất khuyên trẻ dưới 1 tuổi ngủ ngửa, còn tư thế nằm sấp để dành cho lúc thức và có người trông. Cũng có nhà ngược lại, sợ cháu nằm sấp "đè ngực, khó thở" nên không bao giờ cho nằm sấp. Thực ra khi bé tỉnh, trên mặt phẳng chắc và có người ngồi cạnh, nằm sấp chơi là việc các bác sĩ khuyên làm hằng ngày.

Ông bà trông cháu ban ngày có thể làm tummy time rất tự nhiên: cho cháu nằm trên đùi khi ngồi ghế, nằm trên chiếu trải thảm ở phòng khách lúc cả nhà quây quần. Không cần cúi gập lưng lâu.

Khi nào đưa bé đi khám ngay và khi nào hẹn khám

Phần lớn bé ghét nằm sấp vẫn lớn lên bình thường. Nhưng có vài dấu hiệu nên cho bác sĩ nhi xem:

Đưa bé đi khám ngay nếu bé đang làm được mà bỗng mất khả năng đó (trước ngẩng đầu tốt, nay mềm oặt), bé lừ đừ, bú kém, hoặc bé vừa bị ngã, va đầu rồi nôn, quấy khác thường, li bì.

Hẹn khám sớm (không cần cấp cứu) nếu:

• Khoảng 2 tháng mà bé chưa nhấc đầu lên được chút nào khi nằm sấp.
• Khoảng 4 tháng bé vẫn chưa giữ vững đầu khi được bế thẳng.
• Người bé rất mềm hoặc rất cứng, tay chân duỗi cứng khi bế.
• Bé luôn quay đầu về một phía, khó quay sang bên kia, hoặc đầu bẹp rõ một bên.
• Bé dùng một bên tay khoẻ hẳn bên còn lại.
• Bố mẹ, ông bà thấy lo, dù không chỉ ra được vì sao — trực giác của người chăm bé hằng ngày rất đáng tin.

Mang theo sổ theo dõi sức khoẻ của bé, ghi lại bé làm được gì, quay một đoạn video ngắn lúc bé nằm sấp — bác sĩ nhìn video sẽ dễ hơn nghe kể.