Tiếng nói của bé từ 0 đến 3 tuổi: từ bập bẹ đến nói câu

Tiếng nói của bé lớn lên theo từng chặng: khoảng 2 tháng bé "à, ừ" (thường gọi là ê a, gù), khoảng 6 tháng bé thay phiên phát âm với người lớn, khoảng 9 tháng bé bập bẹ chuỗi âm "ba ba ba", "ma ma ma", quanh 12 tháng gọi được "bố", "mẹ" có chủ đích, khoảng 2 tuổi ghép hai từ ("mẹ bế", "uống nước"), và tới 3 tuổi phần lớn trẻ nói chuyện qua lại được vài câu. Hiểu luôn đi trước nói: bé hiểu nhiều hơn bé nói được rất nhiều.

Hiểu đi trước, nói theo sau

Ông bà hay bảo "thằng bé cái gì cũng hiểu, chỉ chưa chịu nói". Câu đó đúng với rất nhiều trẻ. Ngôn ngữ có hai phần: phần nghe hiểu (bé nhận ra tên mình, hiểu "đâu rồi", làm theo "đưa mẹ cái cốc") và phần nói ra (âm, từ, câu). Phần hiểu thường đi trước vài tháng.

Ngoài lời nói còn có cử chỉ: chỉ tay, vẫy tay "bye bye", giơ tay đòi bế, lắc đầu. Với trẻ dưới 2 tuổi, cử chỉ là một phần quan trọng của giao tiếp, và các bác sĩ nhi nhìn vào cả ba thứ — hiểu, cử chỉ, nói — chứ không chỉ đếm từ.

Từng chặng tiếng nói từ 0 đến 3 tuổi

Bảng dưới dựa trên bộ mốc "Learn the Signs. Act Early" của CDC (bản 2022). Mỗi mốc là điều phần lớn trẻ ở tuổi đó đã làm được — không phải điều mọi trẻ phải làm đúng hạn. Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường.

Những năm đầu nghe thế nào: từ khóc đến bập bẹ

0–3 tháng: tiếng khóc và tiếng "ừ à"

Những tuần đầu bé "nói" bằng tiếng khóc — khóc đói, khóc mỏi, khóc vì tã ướt nghe hơi khác nhau, người chăm bé lâu dần sẽ phân biệt được. Rồi bé phát ra những âm nguyên âm mềm khi thấy dễ chịu, nhất là lúc nhìn mặt người thân. Đây là những lượt "trò chuyện" đầu tiên.

4–8 tháng: chơi với giọng mình

Bé phát hiện ra mình làm được đủ thứ tiếng: thổi bong bóng nước bọt, ré lên, gầm gừ, cười khanh khách. Bé bắt đầu chờ người lớn nói rồi mới đáp, như đang đổi lượt. Một số bé bắt đầu ghép phụ âm với nguyên âm: "ba", "ma", "đa".

9–12 tháng: bập bẹ có nhịp

Bé bập bẹ thành chuỗi, lên xuống giọng như đang nói thật. Trẻ nghe tiếng Việt quanh mình hằng ngày thường bập bẹ với nhịp và giọng điệu của tiếng Việt, kể cả khi chưa có từ nào. Từ có nghĩa đầu tiên thường là tên người thân, tiếng gọi con vật quen ("meo", "gâu"), hay từ chỉ việc bé thích: "măm", "bế", "đi".

Từ 1 đến 3 tuổi: từ đơn, cụm từ, câu

Một từ mang cả câu

Ở khoảng 12–18 tháng, một từ của bé có thể mang nhiều nghĩa. "Nước" có khi là "con muốn uống nước", có khi là "nhìn kìa, có vũng nước". Người lớn đoán nghĩa qua ngữ cảnh, và nói lại cho bé câu đầy đủ.

Bùng nổ vốn từ

Nhiều bé, khoảng cuối năm thứ hai, bỗng học từ mới rất nhanh — có khi vài từ mỗi ngày. Không phải bé nào cũng có một "vụ nổ" rõ rệt; có bé tăng đều, chậm mà chắc.

Ghép từ, rồi thành câu

Khoảng 2 tuổi, phần lớn trẻ ghép hai từ. Khoảng 30 tháng, bé dùng câu ngắn có động từ. Đến 3 tuổi, bé hỏi liên tục, kể lại điều vừa xảy ra, và người ngoài gia đình đã hiểu được phần lớn lời bé.

Bé gọi mình là gì

Trong tiếng Việt, xưng hô thay đổi theo người đối diện: với mẹ bé là "con", với bà là "cháu", với anh chị là "em". Trẻ nhỏ thường dùng tên mình trước ("Bin ăn"), rồi dần dần học được cách xưng hô theo từng người. Lẫn lộn vài năm đầu là chuyện bình thường; người lớn cứ nói đúng, bé sẽ học theo.

Nói ngọng, nói lắp: điều hay gặp ở trẻ nhỏ

Trẻ 2–4 tuổi phát âm sai nhiều âm là bình thường. Những âm khó như "r", "tr", "s", "l – n" ở một số vùng, hay các vần phức tạp thường đến muộn. Bé nói "ca" thay "xe ca", "nhà" thành "nhà nhà" — người lớn không cần sửa gắt, chỉ cần nhắc lại từ đúng một cách tự nhiên: "À, xe ca. Xe ca màu đỏ."

Nhiều trẻ khoảng 2–5 tuổi có giai đoạn nói lặp âm, lặp từ ("con... con... con muốn"), nhất là khi đầu nghĩ nhanh hơn miệng nói. Phần lớn tự hết. Người lớn kiên nhẫn chờ, không nói hộ, không bảo "nói chậm lại", không trêu. Nếu bé lắp kéo dài trên vài tháng, lắp kèm căng thẳng mặt, nháy mắt, hoặc bé ngại nói vì lắp, hãy hỏi bác sĩ nhi.

Nhà nói hai thứ tiếng, ông bà nói giọng quê

Nhiều gia đình có ông bà nói giọng Nghệ, giọng Huế, giọng miền Tây, hoặc bố mẹ nói thêm một ngoại ngữ, một tiếng dân tộc. AAP và các tổ chức chuyên môn về ngôn ngữ đều cho rằng nghe hai thứ tiếng không gây chậm nói. Trẻ song ngữ có thể có tổng vốn từ (cộng cả hai thứ tiếng) tương đương trẻ một thứ tiếng, dù mỗi thứ tiếng riêng lẻ trông ít hơn. Trẻ cũng có thể trộn hai tiếng trong một câu — giai đoạn tự nhiên.

Giọng quê của ông bà là vốn quý. Bé nghe nhiều giọng sẽ quen nhiều cách nói, không bị "lẫn" hay "nói ngọng theo". Chuyện nuôi con song ngữ có bài riêng trong chuyên mục chơi và học ở nhà.

Khi nào đưa bé đi khám ngay và khi nào hẹn khám

Đưa bé đi khám ngay nếu ở bất kỳ tuổi nào bé mất lời nói hoặc kỹ năng giao tiếp đã có (trước nói được vài từ, nay không nói; trước vẫy tay, chỉ tay, nay không còn), hoặc bé bỗng không phản ứng với âm thanh sau một đợt ốm, sốt, viêm tai.

Hẹn khám bác sĩ nhi nếu bé chưa có những điều phần lớn trẻ cùng tuổi đã có trong bảng trên, nhất là:

• Không phản ứng với tiếng động lớn, không quay về phía giọng người quen.
• Khoảng 12 tháng chưa bập bẹ, chưa chỉ tay, vẫy tay.
• Khoảng 18 tháng chưa nói từ nào có nghĩa.
• Khoảng 2 tuổi chưa tự ghép hai từ (không phải chỉ nhắc lại lời người lớn).

Chuyện chậm nói — dấu hiệu, khám ở đâu, bác sĩ làm gì — có một bài riêng trong chuyên mục này. Dù bé đã qua sàng lọc thính lực sơ sinh, nếu lo bé nghe kém thì vẫn nên kiểm tra lại: thính lực có thể thay đổi sau sinh, ví dụ sau những đợt viêm tai giữa.