Bé thuận tay trái có nên sửa: bố mẹ, ông bà cần biết gì

Không nên ép bé thuận tay trái đổi sang tay phải. Tay thuận được quyết định phần lớn từ trước khi sinh, do não và di truyền, chứ không phải thói quen xấu; khoảng một người trên mười là người thuận tay trái. Các chuyên gia nhi khoa ngày nay khuyên để bé dùng tay bé thấy tự nhiên, và người lớn chỉ cần giúp bé làm quen với đồ dùng, cách ngồi, cách cầm bút cho thuận.

Tay thuận đến từ đâu

Tay thuận gắn với cách hai nửa não chia việc. Ở phần lớn người thuận tay phải, nửa não trái điều khiển tay phải và cũng giữ vai trò chính trong ngôn ngữ. Ở người thuận tay trái, cách chia việc này đa dạng hơn. Các nghiên cứu cho thấy di truyền có góp phần — bố hoặc mẹ thuận tay trái thì con có khả năng thuận tay trái cao hơn — nhưng không có một "gen tay trái" duy nhất quyết định tất cả, và môi trường trong bụng mẹ cũng có vai trò. Siêu âm đã ghi nhận nhiều thai nhi có thói quen mút một bên ngón tay nhiều hơn bên kia.

Các tổng hợp nghiên cứu lớn ước tính khoảng 10% dân số thế giới thuận tay trái, tỉ lệ ở nam cao hơn nữ một chút. Ở những nơi từng ép trẻ đổi tay, tỉ lệ người viết tay trái thấp hơn — vì nhiều người đã bị sửa, chứ không phải vì ít người sinh ra thuận tay trái.

Khi nào biết bé thuận tay nào

Trẻ dưới 1 tuổi thường dùng cả hai tay, đổi qua đổi lại. Xu hướng thiên về một tay hay xuất hiện dần từ khoảng 18 tháng đến 3 tuổi, và với nhiều trẻ, tay thuận rõ hẳn vào khoảng 4–6 tuổi. Trong thời gian ấy bé có thể lúc dùng tay này, lúc dùng tay kia — bình thường.

Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường. Có bé đến tuổi đi học vẫn dùng khá đều hai tay ở một số việc (ném tay này, viết tay kia) — cũng là một kiểu bình thường.

Quan sát mà không "test"

Không cần bày bài kiểm tra. Chỉ cần để ý trong sinh hoạt: đưa đồ vào chính giữa trước mặt bé (không lệch bên nào) và xem bé đưa tay nào ra; bé cầm thìa, cầm bút, ném bóng, đá bóng bằng bên nào. Ghi nhận thôi, không sửa.

Thuận tay quá sớm: điều nên để ý

Ngược với điều nhiều người nghĩ, một em bé dưới khoảng 12–18 tháng mà dùng hẳn một tay, tay kia gần như không dùng, lại là điều nên cho bác sĩ xem. Lý do: ở tuổi này đáng lẽ bé dùng cả hai tay, nên "thuận" quá sớm đôi khi là dấu hiệu tay bên kia yếu. Phần lớn trường hợp bác sĩ khám xong thấy bình thường, nhưng nên khám.

Vì sao không nên ép bé đổi tay

Ở Việt Nam, nhiều ông bà, bố mẹ lớn lên với ý nghĩ tay trái là "tay xấu", cầm đũa tay trái là "không lịch sự", ngồi mâm cơm thì "chạm khuỷu tay người bên cạnh". Ở nhiều nước khác, chuyện buộc tay trái học sinh, đánh vào tay trái khi viết cũng từng phổ biến nhiều thập kỷ trước. Đó là cách nghĩ của một thời, và người lớn làm vậy vì mong con cháu "giống mọi người".

Ngày nay các nhà chuyên môn không khuyên ép trẻ đổi tay, vì:

• Tay thuận là cách não bé được "đi dây" sẵn, không phải thói quen. Ép đổi là bắt bé làm việc khéo léo bằng bên tay kém khéo hơn.
• Bé bị sửa liên tục thường bực bội, mất hứng với việc vẽ, viết, ăn — những việc lẽ ra vui.
• Nhiều người lớn từng bị ép đổi tay kể lại cảm giác vụng về, chữ xấu, sợ bị nhắc. Một số nghiên cứu cũ từng gắn việc ép đổi tay với nói lắp; mối liên hệ này chưa được chứng minh chắc chắn, nhưng không có lý do gì để đánh đổi.
• Người thuận tay trái học hành, làm việc, chơi thể thao bình thường như mọi người.

Giúp bé thuận tay trái sống thoải mái trong thế giới tay phải

Bữa cơm

• Xếp bé ngồi ở đầu mâm bên trái, hoặc cạnh người cũng thuận tay trái, để khuỷu tay không va vào người ngồi cạnh. Vậy là hết chuyện "chạm tay".
• Đặt thìa, đũa, cốc nước ở bên trái bát của bé.
• Tập cầm đũa: người lớn ngồi đối diện bé (như soi gương) dễ làm mẫu hơn ngồi cạnh.

Cầm bút và viết

• Bé cầm bút cách đầu bút xa hơn một chút để nhìn thấy nét mình viết.
• Giấy nghiêng về bên phải (xoay theo chiều kim đồng hồ) một chút giúp cổ tay thẳng, không phải vòng cổ tay lên trên dòng chữ.
• Đèn bàn đặt bên phải để bóng tay không che trang giấy.
• Bút mực nhanh khô giúp tay không lem chữ — người viết tay trái kéo tay qua chữ vừa viết.
• Vở tập viết, chuẩn bị vào lớp 1 thì để giáo viên hướng dẫn; nên báo trước với cô rằng bé thuận tay trái.

Đồ dùng

• Kéo dành cho người thuận tay trái (lưỡi đảo chiều) giúp bé thấy đường cắt. Kéo thường dùng tay trái sẽ ép giấy ra xa, cắt rất khó.
• Gọt bút chì, thước kẻ, cốc có quai in hình — những thứ nhỏ có thể chọn loại thuận cả hai tay.
• Khi dạy bé buộc dây giày, cài cúc, người lớn ngồi đối diện để bé bắt chước như soi gương.

Thể thao

Trong những môn đối kháng như cầu lông, bóng bàn, tennis, võ thuật, người thuận tay trái thường được coi là có lợi thế vì đối thủ ít quen. Đừng ngăn bé ném, đá, vợt bằng tay trái.

Nói với ông bà thế nào

Ông bà sửa tay cháu thường vì thương, sợ cháu bị chê. Thay vì tranh cãi, bố mẹ có thể nói nhẹ: "Bác sĩ bảo tay thuận là do não, sửa thì cháu vụng hơn. Mình xếp cháu ngồi đầu mâm là ổn bà ạ." Đưa ra một giải pháp cụ thể cho điều ông bà lo (chạm khuỷu tay, cầm đũa) thường hiệu quả hơn là giải thích lý thuyết.

Nếu bé đã quen dùng tay phải ở một số việc vì được hướng dẫn, và bé thấy thoải mái, cũng không cần "sửa ngược". Điều quan trọng là bé không bị ép, không bị phạt vì tay nào.

Khi nào đưa bé đi khám ngay và khi nào hẹn khám

Đưa bé đi khám ngay nếu bé đang dùng hai tay bình thường bỗng yếu hoặc không dùng một tay, một bên mặt xệ, nói ngọng đi, đi lệch người — nhất là xảy ra đột ngột, sau ngã, sau sốt.

Hẹn khám bác sĩ nhi nếu:

• Dưới khoảng 12–18 tháng bé đã dùng hẳn một tay, tay kia luôn nắm chặt, ít cử động.
• Một tay hoặc một chân bé cứng hơn, mềm hơn, hoặc nhỏ hơn bên kia.
• Bé lớn hơn mà rất vụng ở cả hai tay khi cầm thìa, cầm bút, làm người lớn lo.