Cân đo cho bé ở nhà chỉ có ý nghĩa khi đo đúng cách và chấm lên biểu đồ tăng trưởng theo thời gian: điều quan trọng là đường đi của bé có đều đặn, song song với các đường chuẩn hay không, chứ không phải bé nặng hơn hay nhẹ hơn "con nhà hàng xóm". Biểu đồ dùng cho trẻ 0–5 tuổi là Chuẩn tăng trưởng trẻ em của WHO (2006), cũng là biểu đồ in trong Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em của Bộ Y tế. Một lần đo lệch không nói lên nhiều; đường đi chững lại, tụt dần hay vọt lên qua nhiều tháng mới là điều nên hỏi bác sĩ.
Chuẩn tăng trưởng WHO 2006: biểu đồ này từ đâu ra
Từ năm 1997 đến 2003, WHO theo dõi khoảng 8.500 trẻ ở sáu nước — Brazil, Ghana, Ấn Độ, Na Uy, Oman và Hoa Kỳ. Các bé được chọn vì sống trong điều kiện thuận lợi: mẹ không hút thuốc, được bú mẹ, được chăm sóc y tế tốt. Kết quả, công bố năm 2006, cho thấy trẻ khắp các châu lục, khi được nuôi dưỡng tốt, lớn lên theo những đường gần như nhau. Vì vậy biểu đồ WHO mô tả trẻ nên lớn thế nào, chứ không chỉ trẻ đang lớn thế nào ở một nước.
Với trẻ từ 5 đến 19 tuổi, WHO có bộ tham chiếu khác công bố năm 2007. Trẻ sinh non thì bác sĩ thường dùng tuổi điều chỉnh hoặc biểu đồ riêng trong giai đoạn đầu.
Năm chỉ số trên biểu đồ
| Chỉ số | Đo cái gì | Hay dùng để xem |
|---|---|---|
| Cân nặng theo tuổi | Bé nặng bao nhiêu so với trẻ cùng tuổi, cùng giới | Theo dõi chung, nhất là năm đầu |
| Chiều dài/chiều cao theo tuổi | Bé dài/cao bao nhiêu so với trẻ cùng tuổi | Bé lớn về chiều cao có đều không |
| Cân nặng theo chiều dài/chiều cao | Cân nặng có cân đối với chiều cao không | Bé gầy hay đầy đặn so với vóc dáng |
| Chỉ số khối cơ thể (BMI) theo tuổi | Cân nặng (kg) chia bình phương chiều cao (m) | Dùng nhiều hơn khi trẻ lớn |
| Vòng đầu theo tuổi | Chu vi vòng đầu | Bác sĩ theo dõi trong 2 năm đầu |
Mỗi chỉ số có biểu đồ riêng cho bé trai và bé gái. Chấm nhầm biểu đồ là lỗi hay gặp nhất khi đọc ở nhà.
Đo đúng cách ở nhà
Cân nặng
- Cân cùng một chiếc cân, cùng một khung giờ (ví dụ sáng, trước bữa ăn), bé mặc ít đồ, bỏ bỉm hoặc dùng bỉm khô.
- Bé nhỏ chưa đứng được: người lớn cân mình trước, rồi bế bé cân lần nữa, lấy hiệu số. Cách này sai số vài trăm gam, đủ để theo dõi xu hướng nhưng không đủ để so từng tuần.
- Cân của trạm y tế, phòng khám chính xác hơn cân sức khoẻ người lớn ở nhà.
Chiều dài, chiều cao
- Dưới 2 tuổi đo nằm (chiều dài): đặt bé nằm ngửa trên mặt phẳng, đỉnh đầu chạm một tấm bìa cứng dựng vuông góc, một người giữ đầu, người kia duỗi thẳng hai chân bé, đặt tấm bìa thứ hai sát gót. Đo khoảng cách giữa hai tấm bìa.
- Từ 2 tuổi đo đứng (chiều cao): bé bỏ dép, đứng sát tường, gót, mông, vai chạm tường, mắt nhìn thẳng. Đặt một cuốn sách bìa cứng lên đỉnh đầu, vuông góc với tường, đánh dấu rồi đo.
- Chiều cao đứng thường thấp hơn chiều dài nằm khoảng 0,7 cm; WHO đã tính sẵn chênh lệch này trên biểu đồ, nên đừng lo khi bé "thấp đi" lúc chuyển từ đo nằm sang đo đứng.
Bao lâu đo một lần
Với bé khoẻ mạnh, không cần cân hằng ngày hay hằng tuần — cân nặng dao động theo bữa ăn, lần đi vệ sinh, làm bố mẹ lo vô ích. Lịch cân đo ở các lần khám định kỳ, tiêm chủng, hoặc theo lịch của trạm y tế xã, phường là đủ cho phần lớn trẻ. Bé đang được bác sĩ theo dõi riêng thì làm theo lịch bác sĩ dặn.
Đọc biểu đồ: đường cong, phân vị và độ lệch chuẩn
Trên biểu đồ WHO có nhiều đường cong chạy song song. Đường giữa là trung vị (một nửa số trẻ trong nghiên cứu ở trên, một nửa ở dưới). Các đường khác đánh dấu khoảng cách so với trung vị, tính theo độ lệch chuẩn (z-score) hoặc phân vị. Sổ theo dõi sức khoẻ của Bộ Y tế thường in các vùng màu để dễ nhìn.
Cách đọc đơn giản:
- Tìm tuổi của bé trên trục ngang, số đo trên trục dọc, chấm một điểm nơi hai đường gặp nhau.
- Sau vài lần đo, nối các điểm lại thành đường đi của bé.
- Xem đường ấy có chạy song song với các đường cong in sẵn không.
Phần lớn trẻ khoẻ mạnh nằm trong khoảng từ −2 đến +2 độ lệch chuẩn. Có bé đi đều ở gần đường dưới, có bé đi đều ở gần đường trên, và đều có thể đang lớn tốt — vóc dáng của bố mẹ cũng góp phần. Điều cần chú ý là sự thay đổi của đường đi.
| Đường đi của bé | Thường có nghĩa là |
|---|---|
| Song song với đường chuẩn, dù ở cao hay thấp | Bé đang lớn đều theo nhịp riêng |
| Đi ngang (không tăng) 2–3 tháng ở trẻ dưới 1 tuổi | Nên hỏi bác sĩ |
| Cắt xuống qua hai đường chuẩn trở lên | Nên hỏi bác sĩ |
| Vọt lên qua hai đường chuẩn trở lên trong thời gian ngắn | Nên hỏi bác sĩ, nhất là cân nặng tăng nhanh hơn hẳn chiều cao |
| Một điểm lệch hẳn rồi lần sau trở lại đường cũ | Thường do sai số đo hoặc bé vừa ốm |
Bác sĩ mới là người kết luận bé có đang lớn tốt hay không, dựa trên cả biểu đồ lẫn việc thăm khám. Ở nhà, bố mẹ dùng biểu đồ để biết khi nào nên hỏi.
Vài con số trung vị để hình dung
Bảng dưới là giá trị trung vị (đường giữa) của chuẩn WHO 2006. Đây không phải mục tiêu bé phải đạt: một nửa số trẻ khoẻ mạnh nằm dưới các con số này.
| Tuổi | Bé trai: cân nặng / chiều dài–cao | Bé gái: cân nặng / chiều dài–cao |
|---|---|---|
| Mới sinh | 3,3 kg / 49,9 cm | 3,2 kg / 49,1 cm |
| 6 tháng | 7,9 kg / 67,6 cm | 7,3 kg / 65,7 cm |
| 12 tháng | 9,6 kg / 75,7 cm | 8,9 kg / 74,0 cm |
| 24 tháng | 12,2 kg / 87,1 cm (đo đứng; đo nằm 87,8 cm) | 11,5 kg / 85,7 cm (đo đứng; đo nằm 86,4 cm) |
| 5 tuổi | 18,3 kg / 110,0 cm | 18,2 kg / 109,4 cm |
Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường — với cân nặng, chiều cao cũng vậy: có những tháng bé "đứng cân" rồi tháng sau tăng bù.
Những giai đoạn hay làm bố mẹ lo
Tuần đầu sau sinh: sụt cân
Trẻ sơ sinh thường sụt một ít cân trong vài ngày đầu rồi lấy lại cân nặng lúc sinh trong khoảng 10–14 ngày. Bé sụt nhiều, hoặc sau 2 tuần chưa lấy lại cân, cần được nhân viên y tế xem cách bú và kiểm tra.
Sau 1 tuổi: tăng chậm hẳn lại
Năm đầu, nhiều bé tăng gần gấp ba cân nặng lúc sinh. Sang năm thứ hai, tốc độ chậm hẳn, bé cũng ăn ít đi, gầy và dài ra, bớt "bụ". Nhiều ông bà lo cháu "sút cân" — thực ra đó thường là nhịp lớn bình thường. Biểu đồ giúp thấy rõ: đường đi vẫn song song là yên tâm.
Bú mẹ và bú sữa công thức
Chuẩn WHO dựa trên trẻ bú mẹ. Trẻ bú sữa công thức đôi khi có đường cân nặng khác trẻ bú mẹ trong năm đầu. Bác sĩ sẽ xem tổng thể; không nên thêm sữa, thêm bữa chỉ để bé "lên vạch".
Sau đợt ốm
Bé sốt, tiêu chảy vài ngày có thể sụt cân rồi tăng bù trong vài tuần sau. Đừng cân ngay trong lúc ốm rồi lo lắng.
Khi nào đưa bé đi khám ngay và khi nào hẹn khám
Đưa bé đi khám ngay nếu:
- Trẻ sơ sinh bú kém, ít tã ướt, li bì, vàng da tăng — kèm sụt cân.
- Bé sụt cân kèm nôn nhiều, tiêu chảy, lừ đừ, mắt trũng, không uống được.
- Vòng đầu bé to lên nhanh bất thường, kèm thóp phồng, nôn, mắt nhìn xuống, quấy khóc khác thường.
Hẹn khám bác sĩ nhi nếu:
- Đường cân nặng hoặc chiều cao cắt xuống qua hai đường chuẩn, hoặc đi ngang nhiều tháng.
- Cân nặng tăng nhanh hơn hẳn chiều cao trong thời gian dài.
- Các số đo nằm ngoài khoảng chuẩn trên biểu đồ của Sổ theo dõi sức khoẻ.
- Bé ăn uống, đi ngoài, ngủ có thay đổi kéo dài, hoặc gia đình đơn giản thấy lo.
Mang theo sổ, ghi lại các lần cân đo trước kèm ngày, và bữa ăn một ngày điển hình của bé.
Câu hỏi thường gặp
Biểu đồ tăng trưởng nào dùng cho trẻ Việt Nam?
Trẻ 0–5 tuổi được theo dõi bằng Chuẩn tăng trưởng trẻ em của WHO (2006), cũng là biểu đồ in trong Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em của Bộ Y tế. Trẻ 5–19 tuổi dùng bộ tham chiếu WHO 2007.
Bé nằm ở đường dưới của biểu đồ có sao không?
Nếu đường đi của bé đều đặn, song song với các đường chuẩn và nằm trong khoảng chuẩn, bé thường đang lớn theo nhịp riêng. Điều nên hỏi bác sĩ là khi đường đi chững lại nhiều tháng hoặc cắt xuống qua hai đường chuẩn.
Có nên cân bé hằng ngày không?
Không cần. Cân nặng dao động theo bữa ăn và lần đi vệ sinh, cân hằng ngày dễ làm bố mẹ lo vô ích. Cân đo theo các lần khám định kỳ, tiêm chủng hoặc lịch của trạm y tế là đủ với bé khoẻ.
Đo chiều cao cho trẻ dưới 2 tuổi thế nào?
Trẻ dưới 2 tuổi đo chiều dài ở tư thế nằm ngửa: giữ đầu chạm tấm bìa dựng đứng, duỗi thẳng chân, đặt tấm bìa thứ hai sát gót rồi đo khoảng giữa. Từ 2 tuổi mới đo đứng sát tường.
Vì sao sau 1 tuổi bé tăng cân chậm?
Sau năm đầu, tốc độ tăng cân của trẻ chậm lại rõ rệt và nhiều bé ăn ít đi, dáng dài ra. Đây thường là nhịp lớn bình thường; nếu đường cân nặng trên biểu đồ vẫn song song với đường chuẩn thì có thể yên tâm.