Đau đầu ti những ngày đầu cho bú phần lớn do bé ngậm nông; chỉnh khớp ngậm thường đỡ nhanh. Tắc tia sữa là một vùng vú căng cứng, đau, không kèm sốt; cách chăm được khuyến nghị hiện nay là cho bú bình thường, chườm mát, xoa thật nhẹ, không day bóp mạnh. Mẹ cần đi khám trong ngày khi vú đỏ, nóng, đau kèm sốt, ớn lạnh, mệt như cúm (dấu hiệu viêm vú), khi có khối căng đau không giảm, hoặc đầu ti nứt chảy máu không đỡ sau vài ngày.
Đau đầu ti: phân biệt đau thường và đau cần chỉnh
Những ngày đầu, nhiều mẹ thấy hơi đau, kéo căng ở đầu ti trong vài chục giây đầu cữ bú, rồi dịu đi. Cảm giác này thường giảm dần trong tuần đầu. Còn những kiểu đau dưới đây là tín hiệu cần chỉnh hoặc cần khám:
| Kiểu đau | Hay do | Nên làm |
|---|---|---|
| Đau suốt cữ bú, ti dẹt méo như đầu son sau bú, có vệt trắng | Bé ngậm nông | Phá lực mút, cho ngậm lại sâu; nhờ người có chuyên môn xem cữ bú (xem bài khớp ngậm) |
| Ti nứt, trầy, chảy máu | Ngậm nông kéo dài, phễu máy vắt sai cỡ, lực hút mạnh | Chỉnh khớp ngậm, đổi cỡ phễu, giảm lực hút; giữ ti sạch khô |
| Đau rát như kim châm, kéo dài sau cữ bú; ti hồng bóng; bé có mảng trắng trong miệng | Có thể nhiễm nấm | Đi khám cả mẹ và bé |
| Đầu ti trắng bệch rồi tím, đỏ sau bú, đau nhói, nhất là khi lạnh | Co thắt mạch máu ở đầu ti | Giữ ấm ngực sau bú; hỏi bác sĩ |
| Một chấm trắng nhỏ trên đầu ti, đau nhói khi bú | Nốt sữa (lỗ tia bị bít) | Thường tự hết khi bú; không tự chích nặn bằng kim; đau kéo dài thì khám |
| Đau dù đã chỉnh mọi tư thế, bé ngậm hay tuột | Bé có thể dính thắng lưỡi | Cho bé đi khám |
Chăm đầu ti nứt
- Sửa nguyên nhân trước: khớp ngậm, cỡ phễu.
- Sau cữ bú, vắt vài giọt sữa xoa lên đầu ti, để khô tự nhiên.
- Thay miếng lót thấm sữa thường xuyên, áo lót không chật.
- Bắt đầu cữ bú ở bên đỡ đau hơn, khi bé đã bớt đói thì chuyển sang bên đau.
- Rửa ti bằng nước sạch khi tắm là đủ; không cần lau xà phòng, cồn trước mỗi cữ.
- Kem bôi đầu ti: hỏi nhân viên y tế loại an toàn khi cho bú, không tự bôi thuốc mỡ có kháng sinh, corticoid.
Căng sữa những ngày sữa về
Khoảng ngày thứ 3–5 sau sinh, sữa "về": cả hai bầu vú căng, nặng, ấm, có khi đau. Quầng vú căng cứng làm bé khó ngậm. Cách giúp:
- Cho bú thường, theo nhu cầu, 8–12 cữ mỗi ngày đêm.
- Vắt bằng tay một ít trước cữ bú cho quầng vú mềm để bé ngậm được.
- Chườm mát sau cữ bú giúp giảm sưng.
- Không vắt cạn hết bằng máy chỉ để "cho đỡ căng": vú được làm trống quá mức sẽ hiểu là cần tạo nhiều sữa hơn.
Căng sữa thường dịu đi sau một hai ngày khi cung và cầu khớp nhau.
Tắc tia sữa: cách chăm đã thay đổi
Tắc tia sữa là một vùng trong vú sưng, cứng, đau, có khi đỏ nhẹ, nhưng mẹ không sốt và người vẫn khoẻ. Trước đây, lời khuyên phổ biến là chườm nóng, day bóp thật mạnh, lăn lược, vắt kiệt cho "thông tia". Hướng dẫn năm 2022 của Viện Hàn lâm Y khoa Nuôi con bằng sữa mẹ (ABM, Protocol số 36) đã thay đổi cách nhìn: tình trạng này chủ yếu là sưng viêm và phù nề của mô vú chứ không phải một "cục sữa" bị kẹt cần bóp ra. Day mạnh làm mô sưng thêm, tổn thương thêm.
Nên làm
- Tiếp tục cho bú bình thường theo nhu cầu, cả hai bên. Không cần bắt bé bú bên đau trước, cũng không cần cho bú dồn dập hơn.
- Chườm mát (khăn mát, túi đá bọc khăn) lên vùng sưng sau cữ bú, mỗi lần một lúc.
- Xoa thật nhẹ như vuốt da, theo hướng từ vú lên nách và lên xương đòn — nhẹ đến mức chỉ kéo nhẹ lớp da — để giúp dịch thoát đi.
- Áo lót vừa vặn, nâng đỡ, không chật, không gọng ép.
- Nghỉ ngơi, uống nước, ăn đủ. Nhờ người nhà lo việc nhà.
- Giảm đau: hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ loại thuốc giảm đau, kháng viêm an toàn khi cho con bú.
Nên tránh
- Day, ấn, bóp mạnh, lăn lược, lăn chai; dùng dịch vụ "thông tắc" bằng cách day ép đau.
- Vắt kiệt bằng máy với lực hút mạnh, vắt thêm nhiều lần ngoài nhu cầu của bé.
- Chườm nóng kéo dài lên vùng đang sưng đỏ.
- Đắp lá, đắp thuốc dân gian lên vú đang viêm.
- Ngưng cho bú đột ngột bên đau: vú căng thêm, dễ chuyển nặng.
Viêm vú và áp xe: khi nào là chuyện của bác sĩ
Khi vùng tắc không được chăm đúng, hoặc có vi khuẩn xâm nhập qua đầu ti nứt, có thể thành viêm vú: vùng vú đỏ, nóng, đau rõ, mẹ sốt, ớn lạnh, đau mỏi người như cảm cúm. Viêm vú cần bác sĩ khám; bác sĩ quyết định có cần thuốc hay không và loại thuốc an toàn khi cho bú.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và ABM đều cho biết mẹ viêm vú vẫn tiếp tục cho bú được, sữa từ bên viêm không hại bé. Việc tiếp tục cho bú còn giúp vú hồi phục.
Ít gặp hơn là áp xe vú: một khối căng, đau, có khi mềm lùng nhùng như chứa dịch, không nhỏ đi sau vài ngày chăm và dùng thuốc. Áp xe cần bác sĩ chọc hút hoặc dẫn lưu.
Phòng tắc tia và đau ti: những thói quen nhỏ
- Bé ngậm sâu ngay từ những ngày đầu.
- Cho bú theo nhu cầu, không giãn cữ quá dài, không bỏ cữ đột ngột.
- Mẹ đi làm: giữ đều lịch vắt (xem bài mẹ đi làm lại).
- Không mặc áo lót quá chật, không đeo địu, túi đeo chéo đè lên ngực lâu.
- Đổi tư thế bú để các phía của vú được làm trống đều.
- Máy vắt: phễu đúng cỡ, lực hút vừa phải.
- Cai sữa từ từ, không dừng đột ngột (xem bài cai sữa).
Khi nào đi khám
Đi khám trong ngày
- Vú đỏ, nóng, đau kèm sốt từ 38°C trở lên, ớn lạnh, mệt mỏi.
- Vùng đỏ lan rộng nhanh, hoặc có vệt đỏ.
- Có mủ hoặc máu chảy từ đầu ti không phải do vết nứt.
- Khối căng đau không giảm, có cảm giác lùng nhùng.
- Mẹ thấy rất mệt, chóng mặt, tim đập nhanh khi đang sốt.
Đặt lịch khám sớm
- Tắc tia không đỡ sau khoảng 24–48 giờ chăm đúng cách.
- Đầu ti nứt, chảy máu, đau suốt cữ không đỡ sau vài ngày chỉnh khớp ngậm.
- Đau rát kéo dài sau bú, nghi nhiễm nấm (khám cả bé).
- Tắc tia lặp đi lặp lại cùng một chỗ.
- Một khối trong vú không nhỏ đi sau một hai tuần, dù không đau.
Với bé
Nếu mẹ đau mà bé cũng bú kém, ít tã ướt, không lên cân, hoặc có mảng trắng trong miệng bú đau quấy khóc, cho bé đi khám cùng lúc.
Gia đình giúp mẹ được gì
- Nhận việc nhà, chăm bé giữa các cữ để mẹ nghỉ.
- Mang nước, thức ăn đến chỗ mẹ cho bú.
- Không thúc mẹ "day mạnh cho thông", "cai luôn cho khỏi đau".
- Đưa mẹ đi khám khi mẹ sốt, đừng để mẹ cố chịu.
Câu hỏi thường gặp
Cho con bú bị đau đầu ti phải làm sao?
Đau suốt cữ thường do bé ngậm nông: phá lực mút bằng ngón tay út và cho bé ngậm lại sâu hơn, nhờ nhân viên y tế xem một cữ bú. Nếu dùng máy vắt, kiểm tra cỡ phễu và giảm lực hút. Đau kèm sưng đỏ, sốt hoặc rát kéo dài sau bú thì đi khám.
Tắc tia sữa có nên day mạnh không?
Không. Hướng dẫn năm 2022 của ABM khuyên không day bóp mạnh vì làm mô vú sưng thêm. Nên tiếp tục cho bú bình thường, chườm mát, xoa thật nhẹ về phía nách và nghỉ ngơi.
Tắc tia sữa bao lâu thì hết?
Thường đỡ trong một đến hai ngày khi chăm đúng. Không đỡ sau 24–48 giờ, hoặc xuất hiện sốt, ớn lạnh, vú đỏ nóng thì cần đi khám.
Viêm vú có cho con bú được không?
Được. WHO và ABM cho biết mẹ viêm vú vẫn tiếp tục cho bú được và sữa không hại bé; tiếp tục cho bú còn giúp vú hồi phục. Mẹ cần đi khám để bác sĩ quyết định có cần thuốc an toàn khi cho con bú.
Căng sữa có nên vắt hết ra không?
Không nên vắt cạn hết. Chỉ vắt bằng tay một ít trước cữ bú cho quầng vú mềm để bé ngậm được, cho bú theo nhu cầu và chườm mát sau bú. Vắt cạn nhiều lần khiến cơ thể tạo thêm sữa, căng hơn.
Đầu ti có chấm trắng đau nhói là gì?
Thường là nốt sữa, khi một lỗ tia ở đầu ti bị bít. Nhiều trường hợp tự hết khi bé bú. Không tự lấy kim chích nặn; đau kéo dài hoặc kèm tắc tia thì đi khám.
