Nhà nói hai thứ tiếng hoàn toàn có thể nuôi bé lớn lên song ngữ: trẻ nhỏ học được hai ngôn ngữ cùng lúc mà không bị "rối", miễn là bé được nghe – nói cả hai thứ tiếng đủ nhiều, đều đặn, với người thật. Cách làm phổ biến là mỗi người một thứ tiếng, hoặc ở nhà một thứ tiếng – ra ngoài một thứ tiếng. Điều khó nhất không phải lúc đầu, mà là giữ được thứ tiếng "yếu thế" khi bé lớn dần.
Những gia đình nào đang nuôi con song ngữ
Song ngữ không chỉ là chuyện nhà có bố hoặc mẹ là người nước ngoài. Ở Việt Nam và người Việt khắp nơi, rất nhiều gia đình đang sống trong hai thứ tiếng:
- Bố mẹ khác quốc tịch: mẹ Việt – bố Hàn, bố Việt – mẹ Pháp, và nhiều tổ hợp khác.
- Gia đình người dân tộc: ở nhà nói tiếng Tày, Thái, Mông, Khmer, Chăm, Ê Đê, tiếng Hoa…; ra ngoài, đi học bằng tiếng Việt.
- Người Việt ở nước ngoài: muốn con giữ tiếng Việt khi cả xã hội xung quanh nói tiếng khác.
- Gia đình có ông bà nói một thứ tiếng khác: ông bà người Hoa nói tiếng Quảng, tiếng Triều Châu với cháu.
Bài này nói về những nhà như vậy — nơi hai thứ tiếng là tiếng thật của người thân. Chuyện cho bé làm quen một ngoại ngữ không ai trong nhà nói như tiếng mẹ đẻ là một câu chuyện khác.
Những điều đã khá chắc về trẻ song ngữ
- Song ngữ không gây chậm nói. Hiệp hội Lời nói – Ngôn ngữ – Thính học Hoa Kỳ (ASHA) khẳng định học hai ngôn ngữ không gây ra rối loạn ngôn ngữ hay chậm nói. Trẻ song ngữ đạt các mốc như nói từ đầu tiên, ghép hai từ trong khoảng tuổi giống trẻ đơn ngữ.
- Đếm vốn từ phải đếm cả hai thứ tiếng. Bé có thể biết "chó" bằng tiếng Việt và "cat" bằng tiếng Anh nhưng chưa biết "mèo". Nếu chỉ đếm một thứ tiếng, bé trông như ít từ hơn bạn; cộng cả hai thì thường tương đương.
- Trộn tiếng là bình thường. Câu như "Con muốn ăn apple" không có nghĩa là bé lẫn lộn. Người lớn song ngữ cũng trộn tiếng. Bé đang dùng mọi từ mình có để nói ý.
- Một thứ tiếng thường mạnh hơn. Rất ít người cân bằng tuyệt đối. Thứ tiếng bé nghe nhiều hơn, dùng ở trường, dùng với bạn sẽ mạnh hơn — và điều đó có thể thay đổi theo từng giai đoạn.
Nếu bé chậm nói rõ so với các mốc thường gặp ở cả hai thứ tiếng, hãy đưa bé đi khám. Đừng chờ vì nghĩ "song ngữ nên chậm", và cũng đừng vội bỏ một thứ tiếng khi chưa có ý kiến chuyên môn.
Ba cách tổ chức ngôn ngữ trong nhà
| Cách | Làm thế nào | Hợp với nhà nào | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Mỗi người một thứ tiếng | Mẹ luôn nói tiếng Việt với bé, bố luôn nói tiếng của bố | Bố mẹ có tiếng mẹ đẻ khác nhau | Thứ tiếng của người ít ở nhà dễ yếu; cần thêm thời gian cho thứ tiếng đó |
| Ở nhà một thứ tiếng | Trong nhà cả nhà nói tiếng thiểu số (tiếng Việt ở nước ngoài, tiếng dân tộc), ra ngoài nói tiếng chung | Gia đình người Việt ở nước ngoài, gia đình dân tộc | Bé sẽ học tiếng chung ở trường rất nhanh; nhà là nơi duy nhất giữ tiếng kia |
| Theo thời gian, nơi chốn | Cuối tuần, buổi tối, khi về nhà ông bà dùng thứ tiếng thứ hai | Nhà mà một thứ tiếng chỉ có một phần thời gian | Cần đủ đều đặn để không thành "thỉnh thoảng" |
Không cách nào là đúng tuyệt đối. Nhiều nhà kết hợp hoặc thay đổi theo hoàn cảnh. Điều quan trọng hơn là nhất quán đủ lâu và mỗi người lớn nói thứ tiếng mình thành thạo, thoải mái nhất với bé.
Giữ thứ tiếng "yếu thế": thử thách lớn nhất
Rất nhiều gia đình kể cùng một chuyện: đến khoảng 3–5 tuổi, khi bé đi lớp, bé bắt đầu chỉ trả lời bằng thứ tiếng của trường, dù vẫn hiểu khi bố mẹ nói thứ tiếng kia. Đây là hiện tượng rất phổ biến, và không phải lỗi của ai.
Vì sao xảy ra
- Bé nghe thứ tiếng chung nhiều hơn mỗi ngày.
- Bé nhận ra mọi người trong nhà đều hiểu thứ tiếng chung, nên dùng nó là "tiện nhất".
- Thứ tiếng ở nhà thiếu bạn bè, thiếu sách, thiếu những điều thú vị để nói.
Những việc giúp giữ tiếng
- Tạo "nhu cầu" thật: có những người bé chỉ nói chuyện được bằng thứ tiếng đó — ông bà, cô chú, bạn cùng cộng đồng.
- Kiên nhẫn đáp lại bằng thứ tiếng của mình: bé nói tiếng chung, bố mẹ vẫn trả lời bằng tiếng ở nhà, nhắc lại ý bé bằng tiếng ấy một cách tự nhiên, không bắt bé nói lại.
- Làm cho thứ tiếng đó vui: sách tranh, bài hát, truyện cổ tích, món ăn, lễ Tết gắn với thứ tiếng ấy.
- Chuyến về quê: một hai tuần ở nơi mọi người nói thứ tiếng đó thường làm bé "bật" lên rõ rệt.
- Cộng đồng: lớp tiếng Việt cuối tuần ở chùa, nhà thờ, hội người Việt; nhóm gia đình cùng ngôn ngữ.
- Không phạt, không chê: ép bé "nói tiếng Việt đi mới cho" thường làm bé ghét thứ tiếng ấy.
Gia đình người dân tộc: giữ tiếng mẹ đẻ, học tốt tiếng Việt
Với nhiều gia đình dân tộc thiểu số, bố mẹ lo nếu nói tiếng dân tộc ở nhà thì con vào lớp học tiếng Việt sẽ khó. Kinh nghiệm của các chương trình giáo dục song ngữ dựa trên tiếng mẹ đẻ, như chương trình thí điểm Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp UNICEF triển khai từ năm 2008 ở một số tỉnh, cho thấy điều ngược lại: trẻ có nền tiếng mẹ đẻ vững thường học tiếng Việt và học các môn khác thuận lợi hơn.
Ở nhà, ông bà bố mẹ cứ nói tiếng dân tộc với cháu thật nhiều: kể chuyện, hát ru, gọi tên cây cỏ, đồ vật. Song song, cho bé nghe tiếng Việt qua sách tranh, qua hàng xóm, qua sinh hoạt ở xã, ở chợ. Đến khi đi lớp, bé có sẵn một thứ tiếng giàu để nghĩ, và một thứ tiếng thứ hai đã quen tai.
Ông bà trong gia đình song ngữ
Ông bà thường là "kho" của thứ tiếng thiểu số trong nhà: tiếng quê, tiếng dân tộc, tiếng Việt với cháu ở nước ngoài. Vài điều giúp ông bà làm tốt vai trò ấy:
- Ông bà cứ nói thứ tiếng của mình, không cần chuyển sang tiếng cháu đang mạnh hơn "cho cháu dễ hiểu".
- Kể chuyện đời mình, chuyện quê, hát ru bằng thứ tiếng ấy — những thứ con cháu không tìm được ở đâu khác.
- Gọi video thường xuyên nếu ở xa, mỗi lần ngắn và vui.
- Ghi âm lại giọng ông bà kể chuyện, hát ru — tài sản quý của cả nhà.
Những lo lắng thường gặp
Bé im lặng, ít nói khi mới vào môi trường tiếng mới
Khi bé chuyển sang nơi nói thứ tiếng bé chưa quen (đi lớp ở nước ngoài, về quê nội), bé có thể có một giai đoạn im lặng, chủ yếu nghe. Đây là bình thường, thường kéo dài vài tuần đến vài tháng. Nếu bé vẫn nói bình thường ở thứ tiếng quen thì không đáng lo.
Bé hiểu nhưng không nói
Nhiều bé hiểu thứ tiếng ở nhà nhưng chỉ đáp bằng thứ tiếng kia. Vốn hiểu ấy rất quý: đó là nền để bé nói lại sau này, có khi ở tuổi thiếu niên, có khi khi trưởng thành. Cứ tiếp tục nói với bé.
Có nên thêm thứ tiếng thứ ba
Nhiều trẻ lớn lên với ba thứ tiếng. Nguyên tắc vẫn vậy: mỗi thứ tiếng cần đủ thời gian nghe – nói với người thật. Thêm một ngoại ngữ học ở lớp lúc nhỏ thường không ảnh hưởng xấu, nhưng cũng đừng kỳ vọng bé nói được nhiều nếu ít tiếp xúc.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi con song ngữ có làm trẻ chậm nói không?
Theo ASHA, học hai ngôn ngữ không gây chậm nói hay rối loạn ngôn ngữ. Trẻ song ngữ đạt các mốc như nói từ đầu tiên, ghép hai từ trong khoảng tuổi giống trẻ khác. Đếm vốn từ cần cộng cả hai thứ tiếng.
Phương pháp mỗi người một ngôn ngữ là gì?
Là cách mỗi người lớn luôn nói với bé bằng một thứ tiếng cố định, ví dụ mẹ nói tiếng Việt, bố nói tiếng của bố. Cách này hợp với nhà có bố mẹ khác tiếng mẹ đẻ; điểm cần để ý là thứ tiếng của người ít ở nhà dễ bị yếu hơn.
Trẻ nói lẫn hai thứ tiếng trong một câu có sao không?
Không sao. Trộn tiếng là hiện tượng bình thường ở trẻ và cả người lớn song ngữ, cho thấy bé đang dùng mọi từ mình có để diễn đạt. Người lớn chỉ cần nhắc lại câu bằng một thứ tiếng một cách tự nhiên.
Làm sao giữ tiếng Việt cho con khi sống ở nước ngoài?
Nói tiếng Việt ở nhà đều đặn, tạo người mà bé chỉ trò chuyện được bằng tiếng Việt như ông bà, đọc sách tranh và hát tiếng Việt, tham gia lớp tiếng Việt cuối tuần, về Việt Nam khi có dịp. Đừng ép hay chê khi bé đáp bằng tiếng khác.
Gia đình dân tộc có nên nói tiếng dân tộc với con trước khi đi học?
Nên. Trẻ có nền tiếng mẹ đẻ vững thường học tiếng Việt và các môn khác thuận lợi hơn. Ở nhà nói nhiều tiếng dân tộc, song song cho bé nghe tiếng Việt qua sách tranh và sinh hoạt cộng đồng.
