Ông bà lớn tuổi bế cháu, cho cháu ăn, tắm cháu mà không đau lưng mỏi gối nhờ ba nguyên tắc: đưa cháu lên cao thay vì cúi xuống thấp, giữ cháu sát người khi bế, và ngồi thay vì đứng, đứng thay vì ngồi xổm. Thêm vài món đồ đúng chỗ — ghế có tựa, bàn thay tã cao ngang hông, ghế ăn cho cháu, địu đúng cách — là phần lớn những cơn đau quen thuộc nhẹ đi rõ rệt.
Vì sao trông cháu lại đau lưng, mỏi gối đến vậy
Một bé 1 tuổi nặng khoảng 9–10 kg, bé 2 tuổi khoảng 11,5–12 kg (theo chuẩn tăng trưởng WHO 2006, mức trung vị). Ông bà nhấc cháu lên đặt xuống vài chục lần mỗi ngày, cúi xuống cũi, ngồi xổm đút cơm, khom lưng tắm cho cháu ở chậu dưới sàn. Cộng lại, đó là khối lượng công việc không nhỏ với cột sống và đầu gối đã qua sáu bảy mươi năm.
Nhiều ông bà còn đang có sẵn thoái hoá cột sống, thoái hoá khớp gối, loãng xương, cao huyết áp. Những tư thế cúi gập, ngồi xổm lâu, vặn người khi đang bế nặng là những tư thế dễ làm đau nặng thêm.
Tin tốt là phần lớn có thể tránh được bằng cách sắp xếp lại đồ đạc và đổi vài động tác quen tay.
Bế cháu lên và đặt cháu xuống
Từ sàn nhà
- Đến sát cháu, hai chân dang rộng bằng vai, một chân hơi lên trước.
- Khuỵu gối, giữ lưng thẳng — hạ người xuống bằng chân, không gập lưng xuống.
- Kéo cháu vào sát ngực trước khi nhấc.
- Đứng lên bằng sức đùi, mắt nhìn thẳng.
- Muốn quay người thì xoay cả bàn chân, không vặn eo khi đang bế.
Nếu gối đau không khuỵu được: quỳ một gối xuống tấm đệm mềm, hoặc gọi cháu lớn tự trèo lên ghế thấp, lên đùi bà đang ngồi rồi mới bế.
Từ cũi, giường
- Hạ thành cũi xuống trước khi bế cháu ra, đừng với qua thành cao.
- Nếu cũi có hai nấc, khi cháu còn nhỏ chưa ngồi được thì để nệm ở nấc cao; khi cháu bắt đầu ngồi, vịn đứng thì hạ nấc thấp vì an toàn của cháu — lúc đó dùng ghế đẩu nhỏ kê chân hoặc hạ thành cũi.
- Kéo cháu lại gần mép giường trước, rồi mới nhấc lên.
Cho cháu lớn tự trèo
Cháu từ khoảng 18 tháng có thể tự leo lên ghế ăn có bậc, tự trèo lên ghế sofa ngồi cạnh bà, tự leo vào xe đẩy. Mất thêm chút thời gian, nhưng cháu được vận động và ông bà đỡ nhấc nặng.
Bế lâu: dùng địu thay vì bế tay một bên hông
Thói quen bế cháu trên một bên hông, đẩy hông ra để đỡ, làm lệch cột sống và mỏi một bên vai. Khi cần bế lâu — dỗ cháu, đi dạo — nên dùng địu:
- Chọn địu có đai hông to để chia sức nặng xuống hông, không dồn hết lên vai.
- Cháu ở cao, sát người: người lớn cúi đầu là hôn được lên đỉnh đầu cháu.
- Tư thế chân chữ M của cháu: đầu gối cao hơn mông, đùi được đỡ đến khoeo — đây là tư thế các tổ chức về sức khoẻ khớp háng ở trẻ khuyên dùng.
- Mặt cháu luôn nhìn thấy được, mũi miệng không áp vào vải, cằm không gập vào ngực.
- Đổi bên, nghỉ thường xuyên. Đau lưng, tê tay thì dừng.
Ông bà có loãng xương nặng, vừa phẫu thuật cột sống, hay bị chóng mặt khi cúi thì nên hỏi bác sĩ của mình trước khi địu cháu.
Cho cháu ăn: bà ngồi ghế, cháu ngồi ghế
Hình ảnh quen thuộc: bà ngồi xổm hoặc ngồi bệt dưới sàn, cầm bát đuổi theo cháu khắp nhà. Đây là tư thế làm đau gối và lưng nhất. Đổi lại:
- Cháu ngồi ghế ăn có dây đai, ở một chỗ cố định — vừa an toàn chống hóc (ngồi thẳng lưng khi ăn), vừa không phải đuổi theo.
- Bà ngồi ghế tựa có độ cao vừa đặt đối diện, đùi song song mặt sàn, bàn chân đặt phẳng. Bát để trên khay ghế ăn hoặc bàn, không cầm bát lơ lửng suốt bữa.
- Thìa cán dài giúp không phải rướn người.
- Với bé còn bú bình: bà ngồi ghế có tay vịn, kê gối dưới tay đỡ bé, tựa lưng hẳn vào ghế.
Chuyện cháu chạy nhảy không chịu ngồi ăn, ngậm cơm, biếng ăn là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ: một chỗ ngồi cố định cho cháu vừa tốt cho cháu vừa tốt cho lưng bà.
Tắm, thay tã, mặc đồ: đưa việc lên cao
| Việc | Thói quen dễ đau | Đổi sang |
|---|---|---|
| Tắm cháu nhỏ | Chậu dưới sàn, ngồi xổm hoặc khom lưng | Chậu đặt trên bàn vững hoặc bệ chắc cao ngang hông; người lớn đứng thẳng, luôn giữ một tay trên người cháu |
| Tắm cháu lớn trong bồn | Cúi gập qua thành bồn | Quỳ trên tấm đệm bên thành bồn, hoặc ngồi ghế thấp cạnh bồn |
| Thay tã | Trên giường thấp hoặc sàn | Trên mặt phẳng cao ngang hông, đồ dùng để sẵn trong tầm tay; không bao giờ rời tay khỏi cháu |
| Mặc quần áo, đi giày cho cháu lớn | Cúi xuống đi giày cho cháu đứng | Cho cháu ngồi trên ghế, bà ngồi ghế đối diện; hoặc tập cháu tự xỏ |
| Nhặt đồ chơi | Cúi nhặt từng món | Rổ đặt ở chỗ cháu chơi, cháu tự cất; kẹp gắp đồ dài cho người lớn |
Khi đặt cháu lên chỗ cao để tắm, thay tã — không bao giờ quay đi, kể cả một giây. Cần lấy đồ thì bế cháu theo.
Chơi với cháu mà không phải ngồi bệt
Cháu thích chơi dưới sàn, và chơi dưới sàn tốt cho cháu. Nhưng ông bà ngồi bệt lâu rồi đứng dậy là một thử thách. Vài cách:
- Bà ngồi ghế đẩu thấp hoặc sofa, cháu chơi trên thảm ngay trước mặt.
- Bàn chơi thấp cho cháu đứng chơi (từ khi cháu đứng vững), bà ngồi ghế thường bên cạnh.
- Đổi tư thế mỗi 20–30 phút: đứng lên rót nước, đi vài vòng.
- Đứng dậy từ sàn: chuyển sang tư thế quỳ, chống tay lên ghế chắc chắn, đưa một chân lên rồi đứng dậy từ từ.
Giữ sức khoẻ cho chính ông bà
- Nghỉ khi cháu ngủ, thay vì tranh thủ làm hết việc nhà.
- Vận động đều vào những lúc không trông cháu: đi bộ, đạp xe tại chỗ, các bài tập nhẹ cho lưng và đùi mà bác sĩ, kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn.
- Đi giày dép đế bám trong nhà, nhất là khi bế cháu đi cầu thang, sàn nhà tắm.
- Uống đủ nước, ăn đủ bữa — nhiều bà mải lo cháu mà quên ăn.
- Chia việc: ông bế, bà nấu; bố mẹ tắm cho cháu buổi tối.
- Nói với con cái khi mệt. Không ai muốn ông bà vì thương cháu mà ốm.
Khi nào ông bà nên đi khám
Đau lưng kéo dài trên vài tuần, đau lan xuống chân, tê bì hay yếu chân, đau gối kèm sưng nóng, đau tăng về đêm, hoặc có chóng mặt, choáng khi bế cháu — đó là lúc nên đi khám bác sĩ của mình, không chỉ dán cao rồi tiếp tục bế. Đau thắt ngực, khó thở đột ngột thì gọi cấp cứu ngay.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà bế cháu thế nào để không đau lưng?
Khuỵu gối giữ lưng thẳng khi nhấc cháu, kéo cháu sát ngực trước khi đứng dậy, xoay cả bàn chân thay vì vặn eo. Bế lâu thì dùng địu có đai hông to, cháu ở cao và sát người. Đưa việc tắm, thay tã lên mặt phẳng cao ngang hông.
Ông bà có nên địu cháu không?
Có thể, nếu sức khoẻ cho phép. Chọn địu có đai hông để chia sức nặng, giữ cháu cao, sát người, mặt nhìn thấy được, chân cháu ở tư thế chữ M. Ông bà loãng xương nặng, vừa mổ cột sống hay hay chóng mặt nên hỏi bác sĩ trước.
Cho cháu ăn thế nào để bà đỡ mỏi gối?
Cho cháu ngồi ghế ăn có dây đai ở một chỗ cố định, bà ngồi ghế tựa đối diện, bát để trên khay hay bàn. Tránh ngồi xổm hoặc đuổi theo cháu khắp nhà để đút; vừa mỏi gối vừa dễ hóc cho cháu.
Đau lưng khi trông cháu thì khi nào nên đi khám?
Khi đau kéo dài vài tuần, đau lan xuống chân, tê bì hay yếu chân, đau gối kèm sưng nóng, đau tăng về đêm, hoặc choáng khi bế cháu. Đau thắt ngực hay khó thở đột ngột thì gọi cấp cứu ngay.
Tắm cho cháu nhỏ thế nào để không phải khom lưng?
Đặt chậu tắm trên bàn vững hoặc bệ chắc cao ngang hông, chuẩn bị sẵn khăn, quần áo trong tầm tay, luôn giữ một tay trên người cháu. Không quay đi dù một giây; cần lấy gì thì bế cháu theo.
