Khi cháu ốm lúc bố mẹ vắng nhà, ông bà cần làm ba việc: theo dõi (nhiệt độ, ăn bú, đi tiểu, mức tỉnh táo, nhịp thở), báo tin (gọi bố mẹ, hỏi bác sĩ quen) và biết lúc nào phải đi ngay (gọi 115 hoặc đưa cháu tới cơ sở y tế gần nhất). Ông bà không cần tự đoán bệnh hay tự chọn thuốc — chỉ cần quan sát kỹ, ghi lại, và hành động đúng lúc.
Trước khi cháu ốm: chuẩn bị sẵn từ hôm nay
Lúc cháu sốt nửa đêm, ai cũng luống cuống. Chuẩn bị trước những thứ này giúp ông bà bình tĩnh hơn nhiều:
- Danh sách số điện thoại dán ở cửa tủ lạnh và lưu trong điện thoại: bố, mẹ, một người thân gần nhà, bác sĩ hay phòng khám nhi quen, cấp cứu 115.
- Địa chỉ nhà đầy đủ viết ngay dưới số 115 — để đọc cho tổng đài khi đang hoảng.
- Nơi khám gần nhất: trạm y tế xã, phường; phòng khám nhi; bệnh viện có khoa nhi hoặc cấp cứu nhi, kèm đường đi và giờ mở cửa.
- Giấy tờ của cháu để một chỗ: thẻ bảo hiểm y tế (trẻ dưới 6 tuổi được Nhà nước cấp thẻ), sổ tiêm chủng, giấy tờ tuỳ thân theo hướng dẫn của bố mẹ.
- Nhiệt kế điện tử ông bà biết dùng và đọc được số.
- Thuốc cháu đang dùng hoặc được bác sĩ kê sẵn để chung một hộp, ngoài tầm tay cháu, có ghi rõ cách dùng do bố mẹ viết.
- Tiền mặt và số taxi hoặc ứng dụng gọi xe ông bà dùng được.
- Thống nhất trước với bố mẹ: khi nào ông bà tự đưa cháu đi khám, có cần chờ bố mẹ không, đi đâu.
Theo dõi cháu: năm điều cần nhìn
| Điều cần nhìn | Cách theo dõi | Đáng yên tâm khi |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Đo bằng nhiệt kế điện tử, ghi giờ và số đo; đo ở nách thì kẹp chặt cánh tay đủ thời gian máy báo | Sốt hạ dần, giữa các cơn sốt cháu chơi được |
| Ăn, bú, uống | Cháu bú, uống được bao nhiêu so với thường ngày | Vẫn bú, uống được dù ăn ít hơn |
| Đi tiểu | Đếm số tã ướt hoặc số lần đi tiểu | Tã vẫn ướt đều, nước tiểu không quá sẫm |
| Tỉnh táo | Cháu có nhìn, có phản ứng khi gọi, có lúc muốn chơi không | Cháu mệt nhưng vẫn tỉnh, vẫn nhận ra người thân |
| Nhịp thở | Lúc cháu nằm yên, đếm số lần ngực phồng lên trong trọn 1 phút | Thở đều, không rút lõm ngực, không rít |
Đếm nhịp thở: con số nên nhớ
Theo hướng dẫn Lồng ghép xử trí bệnh trẻ em (IMCI) của WHO, trẻ được coi là thở nhanh khi:
- Dưới 2 tháng tuổi: từ 60 lần/phút trở lên.
- Từ 2 tháng đến dưới 12 tháng: từ 50 lần/phút trở lên.
- Từ 12 tháng đến 5 tuổi: từ 40 lần/phút trở lên.
Đếm khi cháu nằm yên, không khóc, không vừa bú xong. Thở nhanh, hoặc thấy phần dưới lồng ngực lõm vào mỗi khi cháu hít vào, là lý do đưa cháu đi khám.
Ghi lại
Ghi vào sổ hoặc nhắn vào nhóm gia đình: giờ đo nhiệt độ và số đo, giờ cho uống thuốc (theo đơn), số lần bú, số tã ướt, số lần nôn hay đi ngoài. Khi đi khám, bác sĩ sẽ hỏi đúng những điều này.
Khi nào đưa cháu đi khám ngay
Đây là những dấu hiệu các nguồn y tế lớn như WHO, Bộ Y tế, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), NHS đều thống nhất. Gặp một trong những dấu hiệu sau, gọi 115 hoặc đưa cháu tới cơ sở y tế gần nhất ngay, rồi mới gọi bố mẹ:
- Cháu co giật.
- Cháu li bì, khó đánh thức, mềm rũ, không phản ứng khi gọi.
- Cháu không bú được, không uống được, hoặc nôn ra tất cả mọi thứ.
- Thở khó: thở rất nhanh, rút lõm lồng ngực, thở rít, phập phồng cánh mũi, môi hoặc mặt tím tái.
- Phát ban màu tím đỏ không mất đi khi ấn đáy cốc thuỷ tinh lên.
Những trường hợp sau cũng cần đi khám trong ngày, không đợi:
- Cháu dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C trở lên.
- Sốt kéo dài nhiều ngày, hoặc sốt cao không hạ, cháu ngày càng mệt.
- Tiêu chảy, nôn kèm dấu hiệu mất nước: mắt trũng, khóc không có nước mắt, môi khô, rất ít tiểu.
- Ho nhiều kèm thở nhanh.
- Đau tai, chảy mủ tai, cổ cứng, đau đầu nhiều ở cháu lớn.
- Ông bà thấy cháu "khác hẳn mọi khi" mà không giải thích được. Cảm giác này của người chăm thường đáng tin.
Gọi 115 hay tự đưa đi
- Gọi 115 khi cháu co giật kéo dài, ngừng thở, tím tái, không tỉnh, hoặc ông bà ở một mình không thể vừa lo cháu vừa đi đường an toàn.
- Tự đưa đi bằng taxi, nhờ người lái khi cháu cần khám ngay nhưng vẫn tỉnh, vẫn thở được. Một người lái, một người lo cho cháu.
- Tránh một mình vừa lái xe máy vừa giữ cháu đang mệt. Nhờ hàng xóm, gọi xe.
Khi gọi 115, nói chậm: địa chỉ, tuổi cháu, cháu đang bị gì (co giật, khó thở, không tỉnh), số điện thoại của mình. Không cúp máy trước khi tổng đài cho phép.
Mang theo khi đi
- Thẻ bảo hiểm y tế, giấy tờ của cháu, sổ tiêm chủng.
- Sổ ghi chép hoặc điện thoại có ghi giờ sốt, giờ uống thuốc.
- Vỏ hộp thuốc hoặc đơn thuốc cháu đã dùng.
- Tã, khăn, một bộ quần áo, sữa hoặc nước, điện thoại đã sạc.
- Nếu cháu uống nhầm thứ gì: mang theo vỏ chai, vỏ hộp đó.
Chăm cháu ốm nhẹ ở nhà
Phần lớn những lần ốm vặt — sổ mũi, ho nhẹ, sốt vài ngày do virus — cháu tự khỏi với sự chăm sóc tốt ở nhà, sau khi bố mẹ đã hỏi bác sĩ.
- Cho bú, cho uống nhiều hơn: bú mẹ, sữa, nước, cháo loãng tuỳ tuổi cháu. Ăn ít hơn vài ngày không sao, uống đủ mới quan trọng.
- Mặc thoáng, phòng mát: không ủ chăn khi cháu sốt.
- Vẫn tắm, lau người bằng nước ấm trong phòng kín gió — ốm không phải kiêng tắm.
- Nghỉ ngơi: cháu muốn nằm thì cho nằm, muốn chơi nhẹ thì cho chơi.
- Thuốc chỉ theo đơn bác sĩ, đúng giờ bố mẹ dặn, đong bằng dụng cụ đi kèm hộp thuốc — không dùng thìa ăn cơm. Ghi giờ mỗi lần cho uống để không trùng.
- Tiêu chảy: tiếp tục cho bú, cho ăn; dung dịch bù nước (oresol) chỉ pha đúng theo hướng dẫn trên gói và theo lời bác sĩ.
- Rửa tay trước và sau khi chăm cháu; giữ khoảng cách với em bé khác trong nhà.
Những việc ngày xưa hay làm, nay bác sĩ khuyên thôi
Trước đây nhiều nhà có những cách chữa ốm truyền từ đời trước. Nay bác sĩ khuyên nên thôi một số việc, không phải vì coi thường kinh nghiệm cũ, mà vì đã thấy rõ hơn những rủi ro với trẻ nhỏ:
- Cạo gió, đánh cảm: làm trầy da, có thể nhiễm trùng; và dễ khiến cả nhà yên tâm sai, chậm đưa cháu đi khám.
- Ủ ấm cho ra mồ hôi khi sốt cao: làm thân nhiệt tăng thêm.
- Chườm đá, lau cồn: làm cháu run, khó chịu; bác sĩ khuyên chỉ lau bằng nước ấm.
- Xông lá với nồi nước sôi cho trẻ nhỏ: dễ bỏng do hơi nóng và đổ nồi.
- Bôi dầu gió, dầu cù là lên mũi, ngực bé nhỏ: một số tinh dầu có thể làm trẻ nhỏ khó thở; hỏi bác sĩ trước khi dùng bất cứ loại dầu nào.
- Tự mua thuốc theo lời người quen, nhất là kháng sinh và thuốc cảm phối hợp: không dùng khi chưa có chỉ định của bác sĩ cho chính cháu.
Ông bà có thể giữ phần quý nhất của kinh nghiệm cũ: ôm cháu, ru cháu, nấu bát cháo hành nóng cho cháu lớn, kiên nhẫn ngồi cạnh cháu cả đêm.
Câu hỏi thường gặp
Cháu sốt khi bố mẹ đi vắng, ông bà nên làm gì trước?
Đo nhiệt độ, ghi giờ và số đo, xem cháu có bú uống được, có tỉnh táo, có thở nhanh không, rồi gọi bố mẹ. Nếu cháu dưới 3 tháng sốt từ 38°C hoặc có dấu hiệu nguy hiểm như co giật, li bì, khó thở thì đưa đi khám ngay.
Trẻ thở nhanh là bao nhiêu lần một phút?
Theo hướng dẫn IMCI của WHO, trẻ dưới 2 tháng thở từ 60 lần/phút, trẻ 2–12 tháng từ 50 lần/phút, trẻ 1–5 tuổi từ 40 lần/phút trở lên là thở nhanh. Đếm trọn một phút khi trẻ nằm yên, không khóc.
Khi nào phải gọi cấp cứu 115 cho trẻ?
Khi trẻ co giật kéo dài, ngừng thở, tím tái, không tỉnh, hoặc người chăm ở một mình không thể vừa lo trẻ vừa đi đường an toàn. Khi gọi, nói rõ địa chỉ, tuổi trẻ, tình trạng và số điện thoại.
Trẻ ốm có nên kiêng tắm không?
Không cần kiêng. Có thể tắm hoặc lau người cho trẻ bằng nước ấm trong phòng kín gió, lau khô và mặc thoáng. Việc này giúp trẻ dễ chịu hơn, nhất là khi sốt và ra mồ hôi.
Đi khám cho cháu cần mang theo gì?
Thẻ bảo hiểm y tế, giấy tờ của cháu, sổ tiêm chủng, ghi chép giờ sốt và giờ uống thuốc, vỏ hộp hoặc đơn thuốc đã dùng, tã, khăn, quần áo, sữa và điện thoại đã sạc. Nếu cháu uống nhầm thứ gì, mang theo vỏ chai, vỏ hộp đó.
