Ông bà trông cháu nhỏ: những việc chăm đã thay đổi so với ngày xưa

Ông bà trông cháu hôm nay vẫn dùng được phần lớn kinh nghiệm của mình — sự kiên nhẫn, tay bế quen, cách dỗ cháu, bữa cơm nhà. Chỉ có một số việc chăm đã đổi khác vì bác sĩ hiểu thêm nhiều điều về cơ thể trẻ nhỏ: cho cháu ngủ nằm ngửa, không cho uống nước khi còn bú mẹ hoàn toàn, ăn dặm từ tròn 6 tháng, không nêm muối đường cho cháu dưới 1 tuổi, không mật ong trước 12 tháng, không xe tập đi, không ủ ấm khi cháu sốt cao. Biết những điểm đổi khác này, ông bà sẽ đỡ băn khoăn và con cháu đỡ phải nhắc.

Vì sao những việc chăm cháu lại thay đổi

Ngày xưa ông bà nuôi con bằng những gì có trong tay và những gì người đi trước truyền lại. Rất nhiều điều trong đó vẫn đúng: ôm ấp, hát ru, cho bú mẹ, bữa cơm gia đình. Nhưng mấy chục năm qua, ngành nhi khoa có thêm nhiều nghiên cứu lớn trên hàng triệu trẻ, và một số lời khuyên đã đổi theo.

Không phải ngày xưa ông bà làm "sai". Ông bà đã làm tốt nhất với hiểu biết của thời mình. Cũng như bây giờ, có những điều bác sĩ khuyên hôm nay có thể còn đổi trong tương lai. Điều quan trọng là cả nhà cùng theo một lời khuyên chung, mới nhất mà bác sĩ đưa ra.

Bảng nhanh: ngày trước và bây giờ

Phần dưới giải thích vì sao từng điểm thay đổi, để ông bà không chỉ "làm theo" mà hiểu lý do.

Ngủ: nằm ngửa, chỗ ngủ trống

Trước đây nhiều nhà cho cháu nằm sấp vì tin đầu sẽ tròn, bé ít giật mình, ngủ say hơn. Từ thập niên 1990, các nước khuyến cáo cho trẻ dưới 1 tuổi ngủ nằm ngửa và số ca đột tử ở trẻ sơ sinh khi ngủ giảm rõ rệt. Đến nay đây là lời khuyên chung của các hội nhi khoa lớn. Chỗ ngủ của bé nên phẳng, chắc, không có gối, chăn dày, thú bông. Khi bé thức và có người lớn trông, cho bé nằm sấp chơi lại là việc tốt.

Chuyện giấc ngủ của trẻ còn rất nhiều điều để bàn — ở đây ông bà chỉ cần nhớ: ngủ thì nằm ngửa, thức thì cho nằm sấp chơi.

Bú và ăn: không vội

Không cần cho uống nước khi bé còn bú mẹ hoàn toàn

WHO khuyên trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu — tức là chỉ sữa mẹ, không nước lọc, nước cháo, nước cam thảo. Sữa mẹ đã có đủ nước cho bé, kể cả ngày nắng nóng. Cho thêm nước làm bé no bụng, bú ít đi.

Ăn dặm từ tròn 6 tháng

Ngày xưa nhiều nhà cho ăn bột từ 3–4 tháng vì sợ cháu đói, cháu còi. Nay WHO và Bộ Y tế khuyên bắt đầu ăn bổ sung từ khi bé tròn 6 tháng, khi hệ tiêu hoá và khả năng nuốt của bé đã sẵn sàng.

Không nêm muối, đường dưới 1 tuổi

Thận của bé nhỏ chưa xử lý được nhiều muối, và bé quen vị mặn ngọt sớm thì sau này kén rau, thích đồ đậm. Cháo của cháu nhạt với người lớn nhưng vừa với cháu. Vị ngon đến từ nước dùng rau củ, thịt cá tươi.

Không mật ong trước 12 tháng

Mật ong có thể chứa bào tử vi khuẩn gây ngộ độc thịt ở trẻ nhỏ. Hệ tiêu hoá trẻ dưới 1 tuổi chưa chống lại được, nên kể cả một chút mật ong bôi lưỡi, chấm vú giả cũng không nên.

Không nhai mớm

Nhai mớm có thể truyền vi khuẩn từ miệng người lớn sang cháu, trong đó có vi khuẩn gây sâu răng. Bây giờ có rây, có máy xay, có dao thớt riêng — nấu mềm rồi nghiền là đủ.

Vận động: để cháu tự bò, tự đứng

Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyên không dùng xe tập đi có bánh xe: bé di chuyển nhanh hơn người lớn kịp phản ứng, có thể lao tới cầu thang, mép bậc, bếp; và xe tập đi không giúp bé biết đi sớm hơn. Thay vào đó, để cháu nằm sấp chơi, bò trên sàn sạch, vịn ghế đứng lên.

Bế cháu suốt ngày vì sợ cháu "bẩn", "ngã" cũng làm cháu ít cơ hội vận động. Một tấm thảm sạch trên sàn là chỗ tốt nhất cho cháu dưới 1 tuổi.

Khi cháu ốm: thoáng mát, theo dõi, đưa đi khám đúng lúc

Trước đây khi cháu sốt, nhiều nhà ủ chăn kín cho "ra mồ hôi", kiêng tắm, cạo gió, đánh cảm. Nay bác sĩ khuyên ngược lại: mặc quần áo mỏng, phòng thoáng, cho bú hoặc uống nhiều hơn, lau người bằng nước ấm nếu bé khó chịu. Ủ ấm khi sốt cao làm thân nhiệt tăng thêm. Cạo gió có thể làm trầy da, nhiễm trùng, và có khi làm người lớn chủ quan, chậm đưa cháu đi khám.

Ông bà không cần tự đoán bệnh. Việc quan trọng nhất là nhận ra lúc nào cần đưa cháu đi khám ngay:

• Cháu dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C trở lên.
• Không bú được, không uống được, hoặc nôn ra tất cả mọi thứ.
• Co giật.
• Li bì, khó đánh thức, mềm rũ.
• Thở nhanh, thở rít, rút lõm lồng ngực, môi tím tái.
• Phát ban tím đỏ không mất đi khi ấn.
• Tiêu chảy nhiều kèm mắt trũng, khóc không có nước mắt, rất ít tiểu.

Thuốc cho cháu chỉ dùng theo chỉ định của bác sĩ và theo lời dặn của bố mẹ — ông bà không tự mua thuốc theo lời người quen.

Những điều ông bà làm từ xưa mà nay vẫn quý

Không phải điều gì cũng đổi. Rất nhiều kinh nghiệm của ông bà được chính các bác sĩ khuyến khích:

• Ôm ấp, bế bồng: trẻ được ôm ấp, đáp lại khi khóc thì cảm thấy an toàn — không phải "chiều hư".
• Hát ru, kể chuyện: nuôi dưỡng tiếng mẹ đẻ và sự gắn bó.
• Cho cháu ra vườn, ra sân: vận động, nhìn cây cỏ, gặp hàng xóm.
• Bữa cơm gia đình với rau, cá, thịt, đậu phụ — đúng là bữa ăn cân bằng các chuyên gia dinh dưỡng khuyên.
• Kiên nhẫn — thứ mà bố mẹ trẻ bận rộn nhiều khi thiếu.

Cập nhật kiến thức mà không mệt

• Đi cùng bố mẹ vào một buổi khám định kỳ của cháu, hỏi trực tiếp bác sĩ những điều mình băn khoăn.
• Xin bố mẹ in vài điều chính ra một tờ giấy chữ to, dán ở tủ lạnh: giờ ăn, những thứ cháu chưa được ăn, số điện thoại bác sĩ, dấu hiệu phải đi khám.
• Học một khoá sơ cứu cơ bản cho người chăm trẻ ở bệnh viện, Hội Chữ thập đỏ nơi mình ở nếu có.
• Hỏi lại khi không chắc: "Bà định cho cháu ăn trứng, có được chưa con?" là một câu hỏi rất tốt, không phải là "phiền con cái".