Ông bà kể chuyện, dạy cháu tiếng quê và nếp nhà từ khi còn nhỏ

Ông bà là người giữ những thứ mà sách vở và trường lớp không có: chuyện cổ tích kể bằng giọng quê, chuyện "hồi bà bằng tuổi cháu", tiếng nói của vùng đất cả nhà xuất thân, cách gọi họ hàng nội ngoại, nếp giỗ Tết và món ăn quê. Với cháu dưới 6 tuổi, cách truyền lại hay nhất là kể ngắn, kể đi kể lại, gắn với việc thật trong nhà — không cần bài bản, chỉ cần đều đặn và vui.

Vì sao chuyện của ông bà quý với cháu

Trẻ nhỏ học tiếng nói bằng cách nghe thật nhiều câu chuyện từ người thật. Chuyện ông bà kể thường dài hơn, nhiều từ cổ hơn, nhiều hình ảnh nông thôn hơn tiếng nói thường ngày của bố mẹ đi làm — cháu được nghe một kho từ ngữ khác.

Chuyện về gia đình cũng giúp cháu biết mình là ai. Các nhà tâm lý học ở Đại học Emory (Mỹ), trong nhóm nghiên cứu của Marshall Duke và Robyn Fivush, từng ghi nhận những đứa trẻ biết nhiều về chuyện gia đình mình — ông bà gặp nhau thế nào, bố mẹ lớn lên ở đâu, nhà từng qua khó khăn gì — thường có cảm giác vững vàng hơn về bản thân. Ông bà chính là "kho" của những câu chuyện ấy.

Và kể chuyện là việc ông bà làm được khi ngồi nghỉ, khi cháu sắp ngủ, khi hai bà cháu ngồi nhặt rau — không tốn sức, không cần đồ.

Kể chuyện cổ tích cho cháu nhỏ

Chọn chuyện hợp tuổi

Nhiều chuyện cổ tích Việt Nam có đoạn khá dữ, như cái kết của Tấm Cám. Với cháu nhỏ, ông bà hoàn toàn có thể kể nhẹ đi: "Cám bỏ đi thật xa, không bao giờ quay lại bắt nạt Tấm nữa." Khi cháu lớn sẽ đọc bản đầy đủ.

Kể cho cuốn hút

• Kể ngắn: năm đến mười phút là vừa với cháu dưới 6 tuổi.
• Đổi giọng cho từng nhân vật: giọng ông Bụt trầm, giọng con chim to.
• Có câu lặp: "Ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng." Cháu sẽ thuộc và nói theo.
• Dừng lại hỏi: "Cháu đoán xem chim có đến không?"
• Kể đi kể lại: cháu đòi nghe một chuyện mười lần là bình thường, và là lúc cháu học nhiều nhất.
• Để cháu kể lại cho ông bà nghe, kể sai cũng không sao.

Chuyện "hồi ông bà còn nhỏ"

Cháu nhỏ rất thích nghe chuyện ngày xưa của chính người thân — có khi còn thích hơn cổ tích. Những chuyện bình thường với ông bà lại là chuyện lạ với cháu:

• Hồi bé bà đi học bằng gì, mang cơm nắm thế nào.
• Nhà ngày xưa không có tủ lạnh, nấu bếp củi, thắp đèn dầu.
• Ông chăn trâu, bắt cá, thả diều ra sao.
• Ngày Tết ngày xưa nhà mình gói bánh, ngồi canh nồi bánh chưng thế nào.
• Bố hay mẹ cháu hồi bằng tuổi cháu đã nghịch những gì.

Mẹo hay: lấy ảnh cũ ra xem cùng cháu. Mỗi tấm ảnh là một câu chuyện. Cháu hỏi "ai đây", ông bà kể tiếp. Ảnh cũ cũng nên được bố mẹ chụp lại, ghi chú tên người, năm, nơi chụp — để giữ cho cả nhà.

Tiếng quê: cháu nghe giọng ông bà có sao không

Nhiều gia đình trẻ sống ở thành phố, ông bà từ quê lên trông cháu, nói giọng Nghệ, giọng Huế, giọng miền Tây. Bố mẹ đôi khi lo cháu "nói ngọng", "nói lẫn giọng". Thật ra trẻ nhỏ học được nhiều giọng nói, nhiều cách nói cùng lúc — cũng như trẻ học được hai thứ tiếng — và dần biết dùng cách nói nào ở đâu.

Cháu đi học sẽ quen với cách nói chung ở lớp. Còn tiếng quê từ ông bà là phần vốn riêng mà nhiều người lớn sau này tiếc vì không giữ được.

Những từ quê đáng dạy cháu

• Từ chỉ đồ vật nông thôn: cái nong, cái nia, cái thúng, cái gàu, cái cối xay — kèm hình ảnh hoặc đồ thật nếu có.
• Từ địa phương: "mô, tê, răng, rứa" của miền Trung; "má, ba, ổng, bả" của miền Nam; "u, thầy, bầm" của một số vùng miền Bắc xưa — ông bà giải thích nghĩa cho cháu.
• Thành ngữ, tục ngữ ngắn gắn với việc đang làm: "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" khi ăn quả vườn nhà; "Uống nước nhớ nguồn" ngày giỗ.

Đồng dao và những cuộc chơi dân gian là một kho riêng nữa để ông bà chơi với cháu — chỉ cần biết rằng chúng cũng là một cách giữ tiếng quê.

Cách gọi họ hàng nội ngoại

Tiếng Việt có hệ thống xưng hô họ hàng rất phong phú, và nhiều trẻ thành phố bây giờ lẫn lộn. Ông bà là người dạy việc này tự nhiên nhất, ngay trong những dịp gặp họ hàng.

Cách gọi khác nhau theo vùng và theo từng nhà; bảng trên là cách phổ biến. Nhà mình gọi thế nào thì ông bà dạy cháu thế ấy. Trước khi về quê, ăn giỗ, ông bà có thể cùng cháu xem ảnh họ hàng: "Đây là bà trẻ, em gái của bà. Cháu gọi là bà trẻ nhé."

Nếp nhà: dạy bằng việc làm, không bằng lời giảng

Nếp nhà không phải điều để giảng cho cháu nghe mà để cháu làm cùng. Cháu dưới 6 tuổi học bằng cách bắt chước người lớn mình yêu.

• Ngày giỗ, ngày rằm: cho cháu cùng bày hoa quả lên đĩa, đứng cạnh ông bà khi thắp hương (cháu nhỏ không cầm hương đang cháy). Kể ngắn về người đã khuất: "Đây là cụ, bố của ông. Cụ thích trồng cây."
• Ngày Tết: cháu lau lá dong, xếp lá, đứng xem gói bánh, bày mâm ngũ quả, chúc Tết ông bà.
• Bữa cơm: cùng dọn mâm, đặt bát đũa, chờ người lớn cùng ăn — những điều này tự nhiên thành nếp khi cả nhà làm đều.
• Món ăn quê: cháu đứng xem bà nấu canh cua, làm tương, muối dưa, gói bánh; nếm thử. Món ăn là thứ ký ức sống lâu nhất.
• Làm vườn: tưới rau, nhổ cỏ, hái quả — kèm câu chuyện cây này ông trồng từ năm nào.
• Quê quán, gia phả: với cháu 5–6 tuổi, ông bà có thể vẽ "cây gia đình" đơn giản: ông bà, bố mẹ, cô chú, anh chị em họ, kèm ảnh.

Giữ lại cho đời sau

Những câu chuyện của ông bà thường chỉ tồn tại trong trí nhớ. Bố mẹ có thể giúp giữ lại:

• Thu âm, quay video ông bà kể chuyện cổ tích, hát ru, kể chuyện ngày xưa.
• Ghi lại công thức món ăn quê theo lời bà, kể cả những chỗ "nêm vừa ăn".
• Chụp lại ảnh cũ, ghi tên người, năm, nơi chụp phía sau hoặc trong tệp.
• Làm một cuốn sổ "chuyện nhà mình" — mỗi tuần bà kể một chuyện, bố mẹ ghi một trang.

Mấy chục năm nữa, đó có thể là món quà quý nhất cháu nhận được.