Trẻ chậm nói: dấu hiệu nào nên đưa bé đi khám và khám ở đâu

Nên đưa bé đi khám về chậm nói khi khoảng 12 tháng bé chưa bập bẹ, chưa chỉ tay hay vẫy tay; khoảng 18 tháng chưa nói từ nào có nghĩa; khoảng 2 tuổi chưa tự ghép hai từ; hoặc ở bất kỳ tuổi nào bé mất lời nói đã có. Đi khám sớm không có nghĩa là bé "có bệnh": nhiều bé chỉ chậm một chút và theo kịp, nhưng bác sĩ cần kiểm tra thính lực và xem tổng thể sự phát triển, vì hỗ trợ càng sớm thì càng có ích. Lời khuyên "cứ chờ đến 3 tuổi xem sao" không còn được các tổ chức nhi khoa ủng hộ.

"Chậm nói" là một dấu hiệu, chưa phải một kết luận

Chậm nói là khi tiếng nói của bé đến muộn hơn phần lớn trẻ cùng tuổi. Đó là một điều quan sát thấy, giống như "bé ho" — chưa nói được nguyên nhân. Phía sau có thể là nhiều chuyện rất khác nhau, và chỉ người có chuyên môn, sau khi khám, mới phân biệt được:

• Bé nghe kém, một bên hoặc hai bên, kể cả nghe kém tạm thời do dịch tai giữa sau những đợt viêm tai.
• Bé hiểu tốt nhưng nói ra chậm — nhiều bé loại này bắt kịp trong vài năm, một số cần hỗ trợ.
• Bé gặp khó khăn cả ở hiểu và nói.
• Bé khó phát âm do cơ miệng, lưỡi phối hợp chưa tốt.
• Chậm nói là một phần của chậm phát triển chung, hoặc đi kèm khó khăn trong giao tiếp xã hội.

Bài này không giúp bố mẹ "tự chẩn đoán". Mục đích chỉ có một: biết lúc nào nên đặt lịch khám, và khám thì chuẩn bị gì.

Dấu hiệu nên đưa bé đi khám theo từng tuổi

Bảng dưới tổng hợp những dấu hiệu mà CDC (bộ mốc 2022) và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) coi là lý do để trao đổi với bác sĩ. Đây không phải bảng chấm điểm, và mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường; nhưng nếu bé chưa có những điều trong cột giữa ở khoảng tuổi tương ứng, đừng chờ.

Ngoài lời nói, bác sĩ cũng quan tâm tới những điều sau, dù chúng không trực tiếp là "nói": bé có nhìn vào mắt người lớn khi giao tiếp không, có chỉ tay để khoe một thứ (chứ không chỉ để đòi) không, có nhìn theo hướng người lớn chỉ không, có chơi giả vờ (cho búp bê ăn) quanh 2 tuổi không. Không có những điều này không có nghĩa là bé mắc một chứng gì — nhưng là lý do chính đáng để đi khám sớm.

Khi nào đưa bé đi khám ngay và khi nào hẹn khám

Đưa bé đi khám ngay (trong ngày hoặc vài ngày tới, không chờ lịch hẹn xa) nếu:

• Bé mất từ, mất cử chỉ, mất cách chơi đã có — ở bất kỳ tuổi nào.
• Bé bỗng không nghe, không phản ứng với tiếng gọi, nhất là sau sốt, viêm tai, chảy mủ tai, hay sau một đợt dùng thuốc ở viện.
• Bé có cơn ngây người, mắt nhìn xa xăm, gọi không biết, lặp lại nhiều lần.

Hẹn khám sớm trong những tuần tới nếu bé có các dấu hiệu theo tuổi ở bảng trên. Đừng để quá vài tuần chỉ vì "chắc bé sẽ tự nói". Nếu cuối cùng bác sĩ bảo bé ổn, gia đình yên tâm; nếu bé cần hỗ trợ, bé được bắt đầu sớm.

Khám chậm nói ở đâu, khám những gì

Bước đầu: bác sĩ nhi

Nơi bắt đầu hợp lý là bác sĩ nhi khoa — ở phòng khám nhi, khoa nhi bệnh viện tỉnh, hoặc bệnh viện nhi. Bác sĩ hỏi kỹ quá trình mang thai, sinh, các mốc phát triển, các đợt ốm, rồi khám toàn thân, xem tai, xem miệng, quan sát bé chơi và giao tiếp. AAP khuyên sàng lọc phát triển định kỳ ở các tuổi 9, 18 và 30 tháng; bác sĩ có thể dùng những bảng hỏi sàng lọc chuẩn hoá, trong đó bố mẹ trả lời về những gì bé làm hằng ngày. Đây là công cụ của bác sĩ, không phải bài "test" để bố mẹ tự làm ở nhà.

Kiểm tra thính lực

Gần như mọi bé chậm nói đều nên được kiểm tra thính lực, kể cả khi đã qua sàng lọc sơ sinh và kể cả khi người nhà "thấy bé nghe được". Bé có thể nghe được tiếng to nhưng nghe không rõ âm nhỏ, hoặc nghe kém một bên. Tuỳ tuổi, chuyên khoa tai mũi họng hoặc thính học sẽ chọn cách đo phù hợp — nhiều cách không cần bé hợp tác, có cách đo khi bé ngủ.

Đánh giá phát triển và âm ngữ trị liệu

Nếu cần, bác sĩ giới thiệu đi đánh giá phát triển chuyên sâu (thường ở khoa tâm lý – phát triển của các bệnh viện nhi lớn), và gặp chuyên viên âm ngữ trị liệu — người đánh giá chi tiết khả năng hiểu, nói, phát âm và hướng dẫn can thiệp. Ở Việt Nam ngành âm ngữ trị liệu còn mới, số người được đào tạo bài bản chưa nhiều; khi chọn nơi can thiệp, nên hỏi bác sĩ nhi giới thiệu và hỏi rõ người phụ trách được đào tạo ở đâu.

Chuẩn bị gì trước buổi khám

• Danh sách từ: ghi ra tất cả các từ bé nói (kể cả từ "riêng" chỉ người nhà hiểu), các cử chỉ bé dùng.
• Video ngắn: bé đang chơi, đang ăn, lúc được gọi tên, lúc đòi một thứ gì. Ở phòng khám lạ, nhiều bé im lặng hơn hẳn ở nhà.
• Sổ theo dõi sức khoẻ của bé, giấy ra viện nếu từng nằm viện, kết quả sàng lọc thính lực sơ sinh nếu có.
• Thông tin gia đình: trong họ có ai chậm nói, nghe kém không; nhà nói những thứ tiếng nào; ai trông bé ban ngày; bé xem màn hình bao lâu mỗi ngày.
• Câu hỏi của mình: viết ra trước để không quên khi bé quấy trong phòng khám.

Nếu ông bà là người trông bé hằng ngày, nên để ông bà cùng đi hoặc ghi lại quan sát của ông bà — họ thấy bé nhiều giờ hơn ai hết.

Những câu hay nghe, và điều các bác sĩ nói

"Con trai thường nói muộn hơn con gái"

Ở mức trung bình, bé trai có xu hướng nói muộn hơn bé gái một chút. Nhưng chênh lệch ấy nhỏ, và không phải lý do để bỏ qua những dấu hiệu trong bảng. Mốc đi khám không chia theo trai hay gái.

"Bố hồi bé cũng nói muộn mà giờ vẫn bình thường"

Có thể đúng, và tiền sử gia đình là thông tin bác sĩ muốn biết. Nhưng mỗi bé là một trường hợp riêng; khám để chắc chắn vẫn tốt hơn đoán.

"Cắt dây thắng lưỡi là bé nói được"

Dính thắng lưỡi có thể gây khó khăn khi bú ở một số trẻ sơ sinh, nhưng hiếm khi là lý do chính khiến bé chậm nói. Đừng vội làm thủ thuật trước khi bé được khám đầy đủ về thính lực và phát triển.

"Nhà nói hai thứ tiếng nên bé lẫn"

Các tổ chức chuyên môn cho rằng song ngữ không gây chậm nói. Không cần bỏ một thứ tiếng khi bé chậm nói, trừ khi chuyên viên khuyên cách khác cho riêng trường hợp của bé.

"Cho xem video dạy nói nhiều vào"

Màn hình không đổi lượt trò chuyện với bé. Với bé chậm nói, giảm màn hình và tăng thời gian người lớn trò chuyện, chơi cùng bé là việc gia đình làm được ngay.

Trong lúc chờ lịch khám: gia đình làm được gì

• Mỗi ngày dành vài lần, mỗi lần mười lăm phút, ngồi ngang tầm mắt bé, chơi theo thứ bé thích, gọi tên những gì bé nhìn.
• Nói câu ngắn, rõ, lặp lại; chờ bé đáp — đáp bằng âm, bằng cử chỉ cũng được, khen ngợi mọi cố gắng.
• Đọc sách tranh, hát những bài có động tác.
• Tắt tivi chạy nền; người lớn cất điện thoại khi chơi với bé.
• Không ép bé "nói đi, nói lại cho bà nghe nào" nhiều lần, không chê, không so với anh chị em họ.

Những việc này giúp ích dù bé có cần can thiệp hay không. Nhưng chúng là phần bổ sung, không thay cho buổi khám.