Trẻ nhỏ cần cả hai: những lúc chơi cùng người lớn để được trò chuyện, được đáp lại, và những lúc tự chơi một mình để tự nghĩ, tự thử, tự xoay xở. Không có tỉ lệ chuẩn. Bé càng nhỏ càng cần người lớn ở gần; khả năng tự chơi tăng dần theo tuổi — từ vài phút ở bé 1 tuổi đến cả nửa giờ hay hơn ở bé 5 tuổi — nếu bé được tập dần và cảm thấy an toàn.
Hai kiểu chơi, hai thứ bé học được
Chơi cùng người lớn: học qua "đối đáp"
Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard dùng hình ảnh "giao bóng và đỡ bóng" để mô tả những trao đổi qua lại giữa trẻ và người lớn: bé chỉ tay, bập bẹ, đưa đồ — người lớn nhìn theo, gọi tên, đáp lại — bé đáp tiếp. Theo trung tâm này, những vòng trao đổi lặp đi lặp lại ấy là một trong những thứ nuôi dưỡng não bộ trẻ nhỏ quan trọng nhất. Chơi cùng nhau là lúc những vòng đó diễn ra nhiều nhất.
Tự chơi: học cách tự xoay xở
Khi chơi một mình, bé tự quyết định làm gì, thử sai rồi thử lại, nói chuyện một mình, tập chịu đựng một chút bực bội khi khối gỗ đổ. Bé cũng học cách ở yên với chính mình mà không cần ai giải trí cho mình — một kỹ năng rất có ích về sau.
Báo cáo của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) năm 2018 về vai trò của chơi nhấn mạnh cả hai mặt: chơi tự do do trẻ dẫn dắt, và người lớn chơi cùng một cách tôn trọng nhịp của trẻ.
Bé chơi với người khác thay đổi thế nào theo tuổi
Từ năm 1932, nhà xã hội học Mildred Parten ở Mỹ đã mô tả các kiểu chơi của trẻ mầm non. Cách chia của bà đến nay vẫn được dùng rộng rãi vì dễ quan sát trong đời thường:
| Kiểu chơi | Trông thế nào | Thường thấy nhiều ở |
|---|---|---|
| Chơi một mình | Bé chơi đồ của mình, không để ý trẻ khác | Bé dưới 2–3 tuổi, nhưng vẫn có ở mọi tuổi |
| Đứng xem | Bé đứng nhìn trẻ khác chơi, có khi hỏi, không nhập cuộc | Bé khoảng 2 tuổi, bé lạ chỗ |
| Chơi song song | Hai bé ngồi cạnh nhau, chơi đồ giống nhau, nhưng mỗi bé một việc | Bé 2–3 tuổi |
| Chơi kết hợp | Các bé chơi cùng nhau, trao đổi đồ, nhưng chưa có vai rõ | Bé 3–4 tuổi |
| Chơi hợp tác | Cùng một mục tiêu, có phân vai: người bán – người mua, xây chung một ngôi nhà | Bé 4–6 tuổi |
Các kiểu chơi này không phải bậc thang phải leo cho hết. Bé 5 tuổi vẫn có lúc thích chơi một mình; đó không phải dấu hiệu "kém hoà đồng". Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tháng là thường.
Chơi cùng bé: người lớn nên làm gì
Đi theo bé, đừng dẫn trước
Cách chơi cùng hiệu quả nhất là để bé dẫn: bé đang lăn ô tô thì người lớn lăn ô tô; bé biến cái bát thành mũ thì người lớn cũng đội mũ. Nhiều chuyên gia gọi đây là "thời gian đặc biệt" hay "thời gian bé dẫn" — mỗi ngày vài phút, người lớn tạm gác vai người hướng dẫn.
Nói về những gì bé làm
Thay vì hỏi liên tục, hãy kể lại việc bé đang làm như một người tường thuật nhẹ nhàng: "Con đặt khối đỏ lên trên. Cao quá! Ôi, đổ rồi." Bé nghe được nhiều từ gắn với hành động thật.
Chờ bé đáp lại
Người lớn hay nói liền một mạch. Hãy dừng lại vài giây sau mỗi câu — bé nhỏ cần thời gian để "trả lời" bằng tiếng bập bẹ, ánh mắt hay hành động.
Tắt điện thoại trong lúc chơi
Mười lăm phút không màn hình, nhìn bé, chơi cùng bé có giá trị hơn một giờ ngồi cạnh mà mắt nhìn điện thoại. Bé nhỏ nhận ra rất rõ khi người lớn "có mặt mà không ở đây".
Không cần chơi giỏi
Người lớn không cần nghĩ ra cuộc chơi hay. Chơi cùng có thể là ngồi xuống sàn khi bé xếp khối, cùng bé nhặt lá ở sân, để bé "nấu cơm" mời mình ăn. Việc của người lớn là có mặt và thích thú.
Tập cho bé tự chơi: từng bước nhỏ
Bé không tự nhiên biết tự chơi. Khả năng này lớn dần, và người lớn có thể giúp:
- Bắt đầu bằng chơi cạnh nhau: người lớn ngồi gần làm việc của mình — nhặt rau, gấp quần áo — bé chơi bên cạnh. Bé thấy an toàn vì người lớn ở ngay đó.
- "Khởi động" rồi lùi ra: chơi cùng bé vài phút cho bé vào nhịp, sau đó nói "Con xếp tiếp nhé, mẹ ngồi đây" và lùi ra một chút.
- Chỗ chơi an toàn, đồ vừa sức: một góc chơi đã dọn sạch đồ nguy hiểm, vài món đúng tuổi bé tự lấy được. Đồ quá khó làm bé bực, quá dễ làm bé chán.
- Đừng ngắt quãng khi bé đang say sưa: bé đang tự chơi yên lành thì người lớn không cần chen vào khen, hỏi hay sửa.
- Tăng thời gian dần: hôm nay năm phút, tuần sau mười phút. Thời gian tự chơi thường dài hơn khi bé đã ăn, ngủ đủ và đã có một khoảng chơi cùng người lớn trước đó.
Bé tự chơi được bao lâu
Thời gian bé tập trung tự chơi rất khác nhau giữa các bé và giữa các ngày. Bé 1 tuổi thường chỉ vài phút một món; bé 2–3 tuổi có thể chơi một mình mười, mười lăm phút khi đang hứng; bé 4–6 tuổi có thể say sưa nửa giờ hoặc hơn với một việc thích. Đây không phải chuẩn để đo bé — chỉ để người lớn đặt kỳ vọng vừa phải.
Tự chơi khác với để bé một mình
Tự chơi không có nghĩa là không ai trông. Với trẻ nhỏ:
- Bé dưới 3 tuổi: người lớn ở cùng phòng, nghe và nhìn thấy bé.
- Bé 3–6 tuổi: có thể chơi ở phòng bên cạnh trong khu đã an toàn, người lớn ghé mắt thường xuyên.
- Không bao giờ để bé tự chơi gần nước, bếp, ban công, cầu thang không có chắn.
- Im lặng bất thường lâu ở bé nhỏ là lúc nên ghé xem.
Khi bé "bám" người lớn, không chịu tự chơi
Có giai đoạn bé đi đâu cũng đòi theo, ngồi đâu cũng đòi bế. Điều này hay xảy ra khi bé mới biết đi, khi nhà có em bé mới, khi bé vừa ốm dậy, khi đổi người trông. Vài cách giúp:
- Cho bé "lấp đầy" trước: mười lăm phút chơi cùng trọn vẹn thường giúp bé tự chơi lâu hơn sau đó.
- Cho bé tham gia việc của người lớn: rửa rau trong chậu nhỏ bên cạnh khi mẹ nấu cơm.
- Dùng nhịp quen: "Mẹ phơi xong rổ quần áo này rồi mẹ đến chơi với con" — và giữ lời.
- Không mắng bé "bám như đỉa". Bé bám thường là bé đang cần cảm giác an toàn nhiều hơn.
Nỗi lo khi rời xa người thân, sợ người lạ là những chủ đề có bài riêng ở các trang khác trong hệ; ở đây chỉ cần nhớ rằng bám người là một giai đoạn, thường qua đi khi bé thấy an toàn.
Cân bằng trong một ngày thật của gia đình
Bố mẹ đi làm, ông bà có việc nhà, anh chị có bài tập. Không ai chơi cùng bé cả ngày được, và cũng không cần. Một ngày cân bằng có thể trông thế này:
- Vài khoảng ngắn chơi cùng trọn vẹn (mười, mười lăm phút), ví dụ sau bữa sáng và trước khi ngủ.
- Bé tự chơi gần người lớn trong lúc người lớn nấu cơm, dọn dẹp.
- Bé "giúp" việc nhà — đây vừa là chơi cùng, vừa là học.
- Ra ngoài trời, nơi bé tự chạy nhảy và người lớn quan sát.
- Đọc sách, hát — những lúc người lớn và bé cùng chú ý vào một thứ.
Người lớn đôi khi thấy có lỗi vì "không chơi với con đủ". Nhưng những lúc bé tự chơi cạnh người lớn đang bận cũng là những lúc bé đang học. Điều bé cần nhất là biết rằng khi bé cần, có người quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để trẻ tự chơi một mình không?
Nên, với sự an toàn và người lớn ở gần. Tự chơi giúp trẻ tự quyết, tự thử, tập kiên nhẫn. Bé dưới 3 tuổi cần người lớn ở cùng phòng; bé lớn hơn có thể chơi ở phòng bên cạnh đã an toàn, người lớn ghé mắt thường xuyên.
Bé 2 tuổi tự chơi được bao lâu?
Rất khác nhau giữa các bé và các ngày. Nhiều bé 2–3 tuổi tự chơi được mười, mười lăm phút khi đang hứng, có lúc chỉ vài phút. Thời gian thường dài hơn khi bé đã ăn ngủ đủ và vừa được chơi cùng người lớn.
Mỗi ngày bố mẹ nên chơi cùng con bao lâu?
Không có con số chuẩn. Vài khoảng ngắn mười, mười lăm phút mỗi ngày chơi cùng trọn vẹn, không điện thoại, để bé dẫn dắt có giá trị hơn nhiều giờ ngồi cạnh mà không chú ý. Đọc sách, hát, giúp việc nhà cùng nhau cũng tính.
Trẻ không chịu chơi một mình, lúc nào cũng đòi bế thì phải làm sao?
Chơi cùng bé trọn vẹn một lúc trước, rồi lùi ra từ từ; cho bé tham gia việc người lớn đang làm; báo trước và giữ lời khi hứa quay lại. Bám người hay xảy ra khi bé mới biết đi, có em, vừa ốm và thường qua đi.
Chơi song song là gì?
Là khi hai trẻ ngồi cạnh nhau chơi đồ giống nhau nhưng mỗi bé một việc, ít tương tác. Kiểu chơi này rất phổ biến ở trẻ 2–3 tuổi, là bước bình thường trước khi trẻ chơi cùng nhau có phân vai ở tuổi lớn hơn.
