Trẻ dưới 6 tuổi có thể làm quen tiếng Anh, nhưng điều quyết định không phải bắt đầu sớm bao nhiêu mà là bé được nghe – nói tiếng Anh với người thật bao nhiêu, trong không khí vui hay áp lực. Với phần lớn gia đình Việt, mục tiêu hợp lý cho tuổi này là bé thấy tiếng Anh gần gũi, nghe quen âm, biết vài chục từ và câu ngắn — trong khi tiếng Việt vẫn là tiếng mẹ đẻ được nuôi dưỡng đầy đủ nhất.
"Càng sớm càng tốt" — đúng một phần
Nhiều bố mẹ nghe nói trẻ nhỏ học ngoại ngữ "như bọt biển". Điều này có phần đúng: trẻ nhỏ nhạy với âm thanh, dễ bắt chước giọng, không ngại sai. Nhưng các nhà ngôn ngữ học cũng chỉ ra rằng ưu thế của tuổi nhỏ chỉ phát huy khi bé được tiếp xúc với ngôn ngữ ấy nhiều và đều, trong những tình huống có ý nghĩa. Một bé 3 tuổi học hai buổi mỗi tuần, mỗi buổi một giờ, sẽ nhận được ít tiếng Anh hơn rất nhiều so với lượng tiếng Việt bé nghe mỗi ngày ở nhà.
Nói cách khác: bắt đầu sớm không có hại, nhưng bắt đầu sớm mà ít thì kết quả cũng khiêm tốn. Một bé bắt đầu lúc 7–8 tuổi, học đều và có hứng thú, vẫn có thể học tốt.
Bé học ngôn ngữ từ người, không phải từ loa
Một thí nghiệm nổi tiếng của nhà khoa học Patricia Kuhl và cộng sự tại Đại học Washington, công bố năm 2003, cho trẻ Mỹ khoảng 9 tháng tuổi nghe tiếng Quan Thoại qua nhiều buổi. Nhóm trẻ được người thật nói chuyện, chơi cùng thì phân biệt được các âm của tiếng Quan Thoại; nhóm chỉ xem cùng người đó qua video hoặc nghe băng thì không học được các âm đó.
Bài học cho gia đình rất rõ: video, bài hát trên màn hình, ứng dụng không thay được một người thật trò chuyện với bé. Thêm vào đó, WHO (2019) khuyên không cho trẻ dưới 1 tuổi xem màn hình và trẻ 2–4 tuổi không quá 1 giờ mỗi ngày — tức là "học tiếng Anh qua video" cũng phải nằm trong giới hạn đó.
Tiếng Việt trước, tiếng Anh song song
Có hai nỗi lo trái ngược mà bố mẹ hay gặp: sợ bé học tiếng Anh sớm thì "lẫn", chậm nói tiếng Việt; và sợ không cho học sớm thì "thua bạn". Vài điều đã khá rõ:
- Hiệp hội Lời nói – Ngôn ngữ – Thính học Hoa Kỳ (ASHA) cho biết việc học hai ngôn ngữ không gây ra chậm nói hay rối loạn ngôn ngữ. Trẻ nghe hai ngôn ngữ có thể có lúc trộn từ hai thứ tiếng trong một câu — đó là hiện tượng bình thường.
- Nền tiếng mẹ đẻ vững giúp học ngoại ngữ tốt hơn. Bé hiểu khái niệm "to – nhỏ" bằng tiếng Việt thì học "big – small" rất nhanh.
- Nếu bố mẹ không nói tiếng Anh tốt, việc cố nói tiếng Anh với con cả ngày có thể khiến bé nghe ít câu tiếng Việt giàu ý hơn. Nhiều chuyên gia khuyên cha mẹ nói với con bằng ngôn ngữ mình thành thạo và thoải mái nhất.
Nếu bé chậm nói rõ so với các mốc thường gặp, hãy đưa bé đi khám — đừng vội đổ cho tiếng Anh, và cũng đừng vội cắt bỏ tiếng Anh khi chưa có ý kiến chuyên môn.
Ở trường mầm non Việt Nam: chương trình làm quen tiếng Anh
Cuối năm 2020, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chương trình làm quen với tiếng Anh dành cho trẻ em mẫu giáo. Chương trình này không bắt buộc, tổ chức theo nguyện vọng của cha mẹ và điều kiện của từng trường, với mục tiêu "làm quen" — nghe, nói đơn giản qua bài hát, câu chuyện, hoạt động — chứ không dạy đọc viết hay ngữ pháp. Tinh thần "làm quen" ấy cũng là kim chỉ nam tốt cho việc ở nhà.
Mục tiêu hợp lý theo tuổi
| Tuổi | Ở nhà có thể làm | Kỳ vọng vừa phải |
|---|---|---|
| Dưới 2 tuổi | Ưu tiên tiếng Việt; nếu người lớn thích, hát vài bài tiếng Anh đơn giản khi chơi, tắm | Bé nghe quen giai điệu, có thể làm động tác theo bài |
| 2–3 tuổi | Bài hát có động tác, vài từ gắn với việc lặp lại: "bye bye", "thank you", tên con vật | Bé hiểu và nói vài từ rời, thích hát theo |
| 3–4 tuổi | Sách tranh song ngữ đơn giản, câu ngắn trong việc quen: "Wash your hands", "Let's go" | Hiểu câu lệnh ngắn, gọi tên màu, con vật, đồ vật quen |
| 4–6 tuổi | Truyện tranh ngắn, bài hát dài hơn, chơi đóng vai đi chợ bằng tiếng Anh | Nói câu ngắn có mẫu, nghe hiểu truyện đơn giản có tranh |
Đây chỉ là gợi ý, không phải chuẩn để kiểm tra bé. Mỗi bé một nhịp, và lượng tiếp xúc khác nhau rất nhiều giữa các nhà.
Những cách làm quen tiếng Anh ở nhà mà không cần bố mẹ giỏi tiếng Anh
Gắn tiếng Anh vào một "khung" cố định
Thay vì nói tiếng Anh lúc có lúc không, chọn một khoảng cố định: ví dụ mười lăm phút sau bữa tối là "giờ tiếng Anh" — hát hai bài, đọc một cuốn sách tranh. Bé biết lúc nào là tiếng Anh, lúc nào là tiếng Việt, và việc lặp lại giúp bé nhớ.
Hát và vận động
Bài hát tiếng Anh cho trẻ nhỏ thường ngắn, lặp nhiều, có động tác: chỉ đầu, vai, đầu gối, ngón chân; vỗ tay; đếm ngón tay. Người lớn hát sai giọng một chút cũng không sao — bé học nhiều hơn từ việc được hát cùng.
Sách tranh song ngữ hoặc sách tiếng Anh rất đơn giản
Chọn sách mỗi trang một hình, một câu. Người lớn có thể đọc chữ tiếng Anh, chỉ hình, rồi nói lại bằng tiếng Việt nếu bé chưa hiểu. Không cần dịch từng chữ.
Vài câu "của nhà mình"
Chọn năm, mười câu ngắn gắn với việc hằng ngày và dùng đều đặn: "Good morning", "Time to eat", "Let's clean up", "Good night". Bố mẹ phát âm chưa chuẩn không sao; bé sẽ nghe thêm giọng chuẩn ở nơi khác.
Đóng vai
Bé 4–6 tuổi thích đóng vai bán hàng, bác sĩ. Thêm vài câu tiếng Anh vào cuộc chơi: "Hello! What do you want?" "Two apples, please."
Chọn lớp, chọn giáo viên cho bé nhỏ: nhìn vào điều gì
Nếu gia đình muốn cho bé học thêm ở trung tâm hay với giáo viên tại nhà, vài điều nên quan sát hơn là nhìn quảng cáo:
- Bé có vui không: sau vài buổi, bé có muốn đi học, có hát lại bài ở nhà không.
- Lớp nhỏ, nhiều hoạt động: bé nhỏ học qua vận động, hát, chơi, không ngồi yên chép bài.
- Giáo viên quen làm việc với trẻ nhỏ: biết cách dỗ, cách giữ chú ý, kiên nhẫn với bé chưa chịu nói.
- Không hứa hẹn quá đà: "bé 4 tuổi giao tiếp lưu loát sau ba tháng" là lời hứa nên nghi ngờ.
- Không bài kiểm tra, không xếp hạng cho trẻ mầm non.
Học phí và hình thức mỗi nơi một khác; nên dự vài buổi học thử, xem bé phản ứng thế nào trước khi quyết định.
Dấu hiệu nên chậm lại
- Bé khóc, sợ, phản kháng mỗi lần tới giờ tiếng Anh.
- Bé bắt đầu nói "con không giỏi", "con dốt tiếng Anh".
- Thời gian học tiếng Anh lấn vào giờ chơi ngoài trời, giờ ngủ, bữa cơm cùng nhà.
- Phần lớn "tiếng Anh" của bé đến từ màn hình.
Khi thấy những dấu hiệu này, giảm bớt, đổi sang hình thức vui hơn, hoặc tạm nghỉ. Một bé ghét tiếng Anh từ năm 4 tuổi sẽ khó học hơn một bé chưa học gì nhưng còn tò mò.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi nên bắt đầu học tiếng Anh?
Không có tuổi bắt buộc. Trẻ có thể làm quen tiếng Anh qua bài hát, sách tranh từ 2–3 tuổi, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc bé được nghe – nói với người thật nhiều và đều, trong không khí vui. Bắt đầu muộn hơn nhưng học đều vẫn có thể học tốt.
Cho trẻ học tiếng Anh sớm có làm chậm nói tiếng Việt không?
Theo ASHA, học hai ngôn ngữ không gây chậm nói hay rối loạn ngôn ngữ. Trẻ có thể trộn từ hai thứ tiếng trong một câu, đó là bình thường. Nếu bé chậm nói rõ, hãy đưa đi khám để tìm nguyên nhân thay vì vội đổ cho tiếng Anh.
Bố mẹ không giỏi tiếng Anh có nên nói tiếng Anh với con không?
Bố mẹ nên nói với con chủ yếu bằng ngôn ngữ mình thành thạo để bé nghe được nhiều câu giàu ý. Vẫn có thể dành một khoảng ngắn mỗi ngày hát, đọc sách tranh tiếng Anh đơn giản cùng bé; phát âm chưa chuẩn không sao.
Cho trẻ học tiếng Anh qua video có được không?
Video không thay được người thật trò chuyện. Nghiên cứu của Patricia Kuhl năm 2003 cho thấy trẻ 9 tháng học được âm ngoại ngữ từ người thật nhưng không học được qua video. WHO cũng khuyên không cho trẻ dưới 1 tuổi xem màn hình, trẻ 2–4 tuổi không quá 1 giờ mỗi ngày.
Trường mầm non có bắt buộc dạy tiếng Anh không?
Không. Chương trình làm quen với tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành cuối năm 2020 không bắt buộc, tổ chức theo nguyện vọng cha mẹ và điều kiện từng trường, chỉ nhằm cho trẻ làm quen qua nghe, nói, hát.
