Bệnh tay chân miệng thường bắt đầu bằng sốt nhẹ đến vừa, đau miệng, biếng ăn, rồi xuất hiện vết loét trong miệng và các nốt phỏng nước, nốt đỏ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, đầu gối. Phần lớn trẻ khỏi sau khoảng 7–10 ngày và chăm được ở nhà: cho ăn mềm, nguội, uống đủ, hạ sốt khi cần, cách ly, rửa tay bằng xà phòng. Điều quan trọng nhất là theo dõi dấu hiệu nặng mà Bộ Y tế nhấn mạnh — giật mình chới với, sốt cao khó hạ, nôn nhiều, quấy khóc liên tục, đi loạng choạng, thở nhanh — có một dấu hiệu là đưa đi viện ngay.
Bệnh tay chân miệng là gì
Tay chân miệng do một nhóm virus đường ruột gây ra, hay gặp nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71). EV71 là chủng được các bác sĩ đặc biệt lưu ý vì dễ gây biến chứng thần kinh và tim phổi. Bệnh gặp nhiều nhất ở trẻ dưới 5 tuổi, rải rác quanh năm, ở miền Nam thường tăng vào mùa mưa và ở cả nước thường tăng trong những tháng trẻ đi học.
Lây thế nào
- Qua tiếp xúc với nước bọt, dịch mũi họng, dịch từ nốt phỏng của người bệnh.
- Qua phân: virus có trong phân nhiều tuần sau khi bé đã hết triệu chứng.
- Qua đồ chơi, tay nắm cửa, mặt bàn, sàn nhà dính virus.
Thời gian ủ bệnh thường khoảng 3–7 ngày. Bé dễ lây nhất trong tuần đầu bị bệnh. Bé đã mắc một lần vẫn có thể mắc lại vì có nhiều chủng virus khác nhau. Người lớn cũng có thể nhiễm, thường nhẹ hoặc không biểu hiện, nhưng vẫn mang virus lây cho trẻ.
Nhận biết bệnh theo từng ngày
| Giai đoạn | Điều hay thấy |
|---|---|
| Khởi phát (1–2 ngày đầu) | Sốt nhẹ đến vừa, mệt, quấy, đau họng, chảy nước dãi nhiều, biếng ăn, có thể tiêu chảy nhẹ |
| Toàn phát (vài ngày tiếp) | Vết loét đỏ hoặc bọng nước nhỏ trong miệng (lưỡi, lợi, má trong) gây đau, bé không chịu ăn; nốt phỏng nước, nốt đỏ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, gối, mông |
| Lui bệnh (khoảng 7–10 ngày) | Hết sốt, ăn lại được, nốt phỏng khô dần, không để sẹo |
| Vài tuần sau | Một số trẻ bị bong da tay chân, thậm chí bong móng — thường tự hồi phục |
Không phải bé nào cũng có đủ cả loét miệng lẫn nốt ở tay chân; có bé chỉ có vài nốt, có bé nốt lan ra cả chân tay, thân mình. Nốt phỏng của tay chân miệng thường không ngứa nhiều như thuỷ đậu. Chỉ bác sĩ mới khẳng định được bệnh; khi nghi ngờ, đưa bé đi khám để được phân độ và hướng dẫn.
Dấu hiệu nặng cần thuộc lòng
Phần lớn trẻ mắc nhẹ. Nhưng bệnh có thể chuyển nặng nhanh, thường trong những ngày đầu (nhất là ngày 2–5), với biến chứng ở thần kinh, tim, phổi. Theo hướng dẫn và khuyến cáo của Bộ Y tế, cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay khi có một trong các dấu hiệu:
- Giật mình chới với: bé đang nằm, đang ngủ bỗng giật mình, hai tay vung lên như chới với. Khác với giật mình bình thường của trẻ nhỏ là lặp đi lặp lại, nhất là khi bắt đầu ngủ.
- Sốt cao từ 39°C trở lên, khó hạ, hoặc sốt kéo dài trên 2 ngày.
- Quấy khóc liên tục, không dỗ được; hoặc ngược lại, ngủ gà, li bì.
- Nôn nhiều.
- Đi loạng choạng, run tay chân, ngồi không vững, yếu tay chân.
- Thở nhanh, thở bất thường, khó thở.
- Da nổi vân tím, vã mồ hôi, tay chân lạnh.
- Co giật, lơ mơ, hôn mê.
Những dấu hiệu như giật mình chới với hay đi loạng choạng có thể xuất hiện cả khi nốt ngoài da ít, sốt không quá cao. Vì vậy hãy nhìn toàn bộ đứa trẻ, nhất là về đêm.
Chăm bé tay chân miệng tại nhà
Ăn, uống khi miệng đau
- Cho ăn thức ăn mềm, lỏng, để nguội hoặc mát: cháo, súp, sữa, sữa chua, chuối nghiền.
- Tránh đồ chua (cam, chanh, dứa), mặn, cay, nóng, giòn cứng — làm vết loét đau thêm.
- Chia nhiều bữa nhỏ. Uống đủ quan trọng hơn ăn đủ: mời nước từng ngụm, dùng thìa hoặc ống hút.
- Trẻ bú mẹ: tiếp tục cho bú; bé đau miệng có thể bú ngắn, nhiều cữ hơn.
Vệ sinh miệng và da
- Bé lớn biết súc miệng thì súc nhẹ bằng nước muối sinh lý sau khi ăn. Bé nhỏ thì lau miệng nhẹ nhàng bằng gạc mềm.
- Không chọc vỡ nốt phỏng. Mặc quần áo rộng, mềm, thay hằng ngày; cắt ngắn móng tay bé.
- Tắm hằng ngày bằng nước ấm, xà phòng dịu nhẹ, lau khô. Tắm không làm bệnh nặng thêm, còn giúp da sạch, giảm nhiễm trùng nốt phỏng.
- Không tự bôi thuốc, không đắp lá lên nốt phỏng. Nốt sưng đỏ, có mủ thì cho bác sĩ xem.
Sốt
Chăm sốt như thường: mặc thoáng, uống đủ, dùng thuốc hạ sốt đúng loại, đúng liều theo hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ khi bé khó chịu. Sốt cao khó hạ là dấu hiệu nặng — không chờ ở nhà.
Theo dõi ban đêm
Nhiều dấu hiệu nặng như giật mình chới với hay xuất hiện lúc bé ngủ. Trong những ngày đầu, người lớn nên ngủ cạnh bé, để đèn ngủ đủ sáng để nhìn, và ghi lại giờ những lần bé giật mình nếu có.
Cách ly và làm sạch nhà
- Cho bé nghỉ học, nghỉ nhà trẻ. Bộ Y tế khuyến cáo cách ly trẻ bệnh, thường khoảng 10 ngày kể từ khi khởi bệnh; hỏi thêm trường về quy định cụ thể.
- Rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước cho cả bé và người chăm, nhất là sau khi thay tã, đi vệ sinh, trước khi nấu ăn. Virus đường ruột khó bị diệt bởi dung dịch rửa tay khô có cồn; nước và xà phòng hiệu quả hơn.
- Lau rửa đồ chơi, sàn nhà, tay nắm cửa, mặt bàn hằng ngày bằng nước xà phòng, sau đó có thể dùng dung dịch khử khuẩn chứa clo (như cloramin B) pha đúng hướng dẫn trên nhãn. Cất hoá chất khỏi tầm tay trẻ.
- Không dùng chung khăn, cốc, thìa, bàn chải giữa các trẻ.
- Tã bẩn, phân: gói kín, bỏ thùng có nắp; nhà dùng bô thì đổ vào nhà vệ sinh, rửa sạch bô.
- Anh chị em trong nhà: theo dõi sốt, loét miệng, nốt ở tay chân trong khoảng một tuần.
Những điều nên bỏ
- Kiêng tắm, kiêng gió, kiêng nước suốt đợt bệnh: làm da bẩn, nốt phỏng dễ nhiễm trùng.
- Đắp lá, bôi nghệ, bôi xanh methylen tràn lan lên nốt phỏng mà không có hướng dẫn: không giúp khỏi nhanh, có thể gây kích ứng, che mất dấu hiệu bác sĩ cần nhìn.
- Cạo gió, đánh cảm khi bé sốt.
- Tự mua kháng sinh: bệnh do virus, kháng sinh không có tác dụng trừ khi bác sĩ thấy có bội nhiễm.
- Cho bé đi học sớm khi còn sốt, còn loét miệng — vừa mệt cho bé vừa lây cho bạn.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
- Bất kỳ dấu hiệu nặng nào trong danh sách của Bộ Y tế: giật mình chới với, sốt từ 39°C khó hạ hoặc sốt trên 2 ngày, quấy khóc liên tục, ngủ gà, nôn nhiều, đi loạng choạng, run chi, yếu tay chân, thở nhanh hay khó thở, da nổi vân tím, vã mồ hôi lạnh, co giật.
- Không ăn uống được vì đau miệng, tiểu ít, môi khô — dấu hiệu mất nước.
- Trẻ dưới 12 tháng mắc bệnh — nên cho bác sĩ khám sớm.
- Nốt phỏng sưng đỏ lan, chảy mủ, bé sốt lại.
Khi đi, mang theo ghi chép nhiệt độ, số lần giật mình, thuốc đã dùng. Bé được bác sĩ phân độ và hẹn tái khám — hãy giữ đúng lịch, kể cả khi bé có vẻ đã đỡ.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh tay chân miệng bao lâu thì khỏi?
Phần lớn trẻ khỏi sau khoảng 7–10 ngày, nốt phỏng khô dần và không để sẹo. Một số trẻ bị bong da tay chân hay bong móng vài tuần sau, thường tự hồi phục.
Dấu hiệu tay chân miệng chuyển nặng là gì?
Theo Bộ Y tế, cần đưa trẻ đi viện ngay khi có giật mình chới với, sốt cao khó hạ hoặc kéo dài trên 2 ngày, quấy khóc liên tục, ngủ gà, nôn nhiều, đi loạng choạng, run chi, thở nhanh, da nổi vân tím hoặc co giật.
Trẻ bị tay chân miệng có được tắm không?
Được. Tắm hằng ngày bằng nước ấm và xà phòng dịu nhẹ giúp da sạch, giảm nhiễm trùng nốt phỏng. Lau khô nhẹ nhàng, không chà xát, không chọc vỡ nốt.
Tay chân miệng cách ly bao nhiêu ngày?
Bộ Y tế khuyến cáo cách ly trẻ bệnh, thường khoảng 10 ngày kể từ khi khởi bệnh. Virus vẫn có trong phân nhiều tuần sau, nên tiếp tục rửa tay bằng xà phòng kỹ cả sau thời gian này.
Trẻ đã bị tay chân miệng có bị lại không?
Có thể. Bệnh do nhiều chủng virus khác nhau gây ra, mắc chủng này không bảo vệ trẻ khỏi chủng khác. Rửa tay bằng xà phòng và làm sạch đồ chơi là cách phòng chính.
