Dấu hiệu nguy hiểm ở trẻ nhỏ: khi nào phải đưa bé đi viện ngay

Theo hướng dẫn Xử trí lồng ghép bệnh trẻ em (IMCI) của WHO và UNICEF, bốn dấu hiệu nguy hiểm toàn thân buộc phải đưa trẻ đi viện ngay là: không uống được hoặc bỏ bú, nôn tất cả mọi thứ, co giật, và li bì hoặc khó đánh thức. Ngoài ra còn những dấu hiệu nặng khác: thở nhanh, rút lõm lồng ngực, tím tái, mất nước nặng, ban xuất huyết không mất khi ấn, khóc thét từng cơn kèm phân có máu. Gặp một trong số đó, đừng chờ xem thêm — gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.

Bốn dấu hiệu nguy hiểm toàn thân của WHO

IMCI là bộ hướng dẫn WHO và UNICEF xây dựng từ giữa thập niên 1990 để nhân viên y tế ở mọi nơi nhận ra trẻ bệnh nặng thật nhanh. Việt Nam áp dụng IMCI từ nhiều năm nay ở tuyến y tế cơ sở. Phần quan trọng nhất của bộ hướng dẫn, ai chăm trẻ cũng nên thuộc:

Chỉ cần một trong bốn dấu hiệu này là đưa bé đi viện ngay, bất kể nhiệt độ bao nhiêu, bất kể bệnh gì.

Dấu hiệu ở đường thở

Đếm nhịp thở

Thở nhanh là dấu hiệu quan trọng của viêm phổi ở trẻ nhỏ. Đếm khi bé nằm yên hoặc đang ngủ, không khóc, đếm trọn một phút bằng cách nhìn bụng hoặc ngực phồng lên. Ngưỡng thở nhanh theo WHO:

Những dấu hiệu khác

• Rút lõm lồng ngực: phần ngực dưới lõm vào khi bé hít vào (thay vì phồng ra).
• Thở rít khi nằm yên: tiếng rít thô ở thì hít vào.
• Cánh mũi phập phồng, đầu gật gù theo nhịp thở, thở rên.
• Tím môi, tím quanh miệng, da tái xám.
• Cơn ngừng thở, nhất là ở trẻ nhỏ dưới vài tháng.
• Ho sặc đột ngột khi đang chơi, đang ăn rồi khó thở: có thể hóc dị vật — gọi 115 ngay.

Dấu hiệu mất nước

Trẻ nhỏ mất nước nhanh khi tiêu chảy, nôn, sốt cao mà uống kém. Theo WHO, mất nước nặng khi có từ hai dấu hiệu trở lên trong số: li bì hoặc khó đánh thức, mắt trũng, không uống được hoặc uống rất kém, nếp véo da bụng mất rất chậm (hơn 2 giây).

Ở nhà, những dấu hiệu dễ thấy:

• Rất ít tã ướt hoặc không đi tiểu nhiều giờ liền.
• Môi, lưỡi khô; khóc không có nước mắt.
• Thóp lõm ở bé còn thóp.
• Bé vật vã, kích thích, khát nước uống háo hức — hoặc ngược lại, mệt lả không buồn uống.

Dấu hiệu ở da, đầu, bụng và khi nuốt phải vật lạ

Da

• Ban xuất huyết: nốt chấm đỏ, tím, không mất khi ấn mạnh thành cốc thuỷ tinh lên. Kèm sốt thì phải đi viện ngay.
• Da nổi vân tím, tay chân lạnh, móng tái khi người vẫn nóng.
• Sưng phù mặt, môi, lưỡi, nổi mề đay toàn thân kèm khó thở hoặc nôn sau khi ăn một món mới, bị côn trùng đốt, hay sau dùng thuốc — có thể là phản vệ, gọi 115 ngay.

Đầu và thần kinh

• Thóp phồng căng khi bé nằm yên, cổ cứng, bé đau khi cúi đầu.
• Đau đầu dữ dội ở bé lớn, nôn vọt, nhìn đôi, đi loạng choạng.
• Yếu hoặc liệt một bên tay chân, méo miệng.
• Sau ngã, va đập đầu: nôn nhiều lần, lơ mơ, chảy máu hay chảy dịch trong từ tai, mũi.

Bụng

• Khóc thét từng cơn, co chân lên bụng, giữa các cơn lả đi; nôn; đi ngoài phân nhầy lẫn máu — gợi ý lồng ruột, hay gặp ở trẻ dưới 2 tuổi, cần đi viện ngay.
• Nôn ra dịch xanh (màu mật) hoặc nôn ra máu.
• Bụng chướng căng, đau khi chạm vào, bé không cho sờ bụng.
• Đi ngoài phân đen như bã cà phê hoặc ra máu tươi nhiều.

Ngộ độc, nuốt phải dị vật

• Nuốt pin cúc áo (pin dẹt), nam châm: đi viện ngay, kể cả khi bé trông vẫn bình thường. Pin có thể gây bỏng thực quản trong vài giờ.
• Uống nhầm thuốc, hoá chất tẩy rửa, dầu hoả: đi viện ngay, mang theo vỏ chai, vỏ thuốc. Không tự gây nôn, không cho uống thêm thứ gì nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.

Trẻ sơ sinh và trẻ dưới 3 tháng: ngưỡng thấp hơn

Trẻ càng nhỏ, bệnh càng dễ diễn tiến nhanh mà dấu hiệu lại kín đáo. Với trẻ dưới 3 tháng, đưa đi khám ngay khi:

• Nhiệt độ từ 38°C trở lên — hoặc ngược lại, người lạnh, nhiệt độ thấp bất thường.
• Bú kém hẳn, bỏ bú, ngủ li bì không dậy bú.
• Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh, vàng lan xuống tay chân, lòng bàn tay bàn chân, hoặc phân bạc màu như phân cò.
• Rốn chảy mủ, có mùi hôi, vùng da quanh rốn đỏ lan rộng.
• Thở nhanh từ 60 lần/phút, rút lõm ngực, cơn ngừng thở, tím.
• Nôn vọt sau mọi cữ bú, hoặc nôn dịch xanh.

Mùa sốt xuất huyết: những ngày "hết sốt" mới cần để mắt

Sốt xuất huyết Dengue lưu hành quanh năm ở nhiều tỉnh, cao điểm vào mùa mưa. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, giai đoạn cần theo dõi sát thường rơi vào khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh — đúng lúc sốt bắt đầu giảm, nhiều nhà tưởng bé đã khỏi. Đưa đi viện ngay nếu bé có dấu hiệu cảnh báo:

• Mệt lả, li bì hoặc vật vã, bứt rứt hơn.
• Đau bụng, nhất là vùng gan (dưới sườn phải).
• Nôn nhiều.
• Chảy máu mũi, chảy máu chân răng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen.
• Tay chân lạnh, tiểu ít.

Trong sốt xuất huyết, có những loại thuốc giảm đau, hạ sốt không được dùng vì làm tăng nguy cơ chảy máu — chỉ dùng đúng loại bác sĩ chỉ định, hỏi rõ ngay từ lần khám đầu. Không tự truyền dịch tại nhà.

Đi viện thế nào cho nhanh và an toàn

1. Gọi 115 nếu bé co giật kéo dài, khó thở nặng, tím tái, bất tỉnh, hoặc nhà không có người lái xe an toàn. Nói rõ địa chỉ, tuổi bé, dấu hiệu chính.
2. Tự đưa đi thì chọn cơ sở có cấp cứu nhi gần nhất, không cố đi xa lên tuyến trên khi bé đang nặng.
3. Một người lái xe, một người giữ bé. Bé đang nôn hoặc lơ mơ thì để nằm nghiêng.
4. Không cho ăn uống gì nếu bé lơ mơ, co giật, khó thở.
5. Mang theo: sổ tiêm chủng, sổ khám bệnh, các thuốc đã dùng (cả vỏ hộp), tờ ghi nhiệt độ và giờ dùng thuốc, điện thoại có ảnh hoặc video những gì đã xảy ra.

Khi nào đưa bé đi khám ngay

Tóm lại thành một danh sách để dán lên tủ lạnh. Đưa bé đi viện ngay khi có bất kỳ điều nào:

• Không uống được, bỏ bú, nôn tất cả.
• Co giật; li bì, khó đánh thức.
• Thở nhanh, rút lõm ngực, thở rít, tím tái, ngừng thở.
• Mất nước: không tiểu nhiều giờ, mắt trũng, môi khô, khóc không nước mắt.
• Ban xuất huyết không mất khi ấn; sưng môi mặt, khó thở sau ăn hoặc côn trùng đốt.
• Thóp phồng, cổ cứng, yếu liệt, nôn sau va đầu.
• Khóc thét từng cơn, phân nhầy máu, nôn dịch xanh, bụng chướng căng.
• Trẻ dưới 3 tháng sốt từ 38°C hoặc người lạnh, bú kém.
• Dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết; nuốt pin, nam châm, thuốc, hoá chất.
• Người chăm bé cảm thấy "có gì đó rất không ổn" — trực giác ấy đáng được coi trọng.