Phần lớn trẻ ho do cảm lạnh, và cơn ho có thể kéo dài 2–3 tuần rồi tự hết; khi bé vẫn ăn chơi, thở êm, không sốt cao, gia đình có thể chăm ở nhà. Cần đưa đi khám ngay khi bé ho kèm thở nhanh, rút lõm lồng ngực, thở rít, tím tái, ho cơn rũ rượi đến mức ngừng thở hay nôn, ho sặc đột ngột khi đang ăn chơi, hoặc bé dưới 3 tháng ho. Không tự dùng thuốc ho, siro ho cho trẻ nhỏ khi chưa hỏi bác sĩ.
Ho là để làm gì
Ho là phản xạ bảo vệ: cơ thể tống đờm, dịch, bụi, vật lạ ra khỏi đường thở. Khi bé cảm lạnh, dịch từ mũi chảy xuống họng, đường thở bị kích thích, bé ho để làm sạch. Vì vậy mục tiêu không phải là "cắt cơn ho" bằng mọi giá, mà là giúp bé dễ chịu, theo dõi xem cơn ho có kèm dấu hiệu nặng không.
Ho sau cảm lạnh thường lâu hơn cả sổ mũi. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) ghi nhận ho ở trẻ thường hết trong khoảng 3 tuần. Nhiều bố mẹ lo vì thấy "cả tuần rồi vẫn ho" — nếu bé đang đỡ dần, ăn ngủ được, đó thường là diễn tiến bình thường.
Nghe tiếng ho: mỗi kiểu ho gợi ý gì
Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán, chỉ giúp người lớn mô tả với bác sĩ và biết kiểu nào cần đi khám sớm.
| Kiểu ho | Nghe thế nào | Thường gặp khi | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Ho có đờm, ho "ướt" | Có tiếng lọc xọc, bé có thể nôn ra đờm | Cảm lạnh, viêm phế quản | Theo dõi ở nhà nếu thở êm; khám nếu kèm thở nhanh, sốt cao |
| Ho khan, ho về đêm | Ho húng hắng khi nằm, khi ngủ | Dịch mũi chảy xuống họng khi nằm; cũng có thể do dị ứng, hen | Vệ sinh mũi trước khi ngủ; khám nếu kéo dài, kèm khò khè |
| Ho ông ổng như tiếng chó sủa, khàn tiếng | Tiếng ho trầm, vang, có thể kèm tiếng rít khi hít vào | Viêm thanh khí phế quản cấp (croup), hay gặp ở trẻ 6 tháng – 3 tuổi | Đi khám; có tiếng rít khi nằm yên thì đi viện ngay |
| Ho cơn rũ rượi | Ho liên tục nhiều tiếng không kịp thở, cuối cơn hít vào rít "rúp", đỏ mặt, nôn | Gợi ý ho gà; trẻ nhỏ có thể không rít mà tím tái, ngừng thở | Đi khám ngay |
| Ho kèm khò khè | Tiếng rít, vo vo khi thở ra | Viêm tiểu phế quản ở trẻ nhỏ; khò khè tái đi tái lại | Khám; khó thở thì đi viện ngay |
| Ho sặc đột ngột | Đang ăn, đang chơi đồ nhỏ bỗng ho dữ dội | Có thể hóc dị vật | Đi viện ngay, kể cả khi đã đỡ ho |
| Ho kéo dài trên 3–4 tuần | Ho mãi không dứt | Nhiều nguyên nhân | Hẹn khám |
Đếm nhịp thở: phép đo quan trọng nhất ở nhà
Với bé ho, điều đáng lo nhất là viêm phổi. Dấu hiệu sớm và dễ thấy nhất của viêm phổi ở trẻ nhỏ là thở nhanh. WHO hướng dẫn đếm nhịp thở trọn một phút khi bé nằm yên, không khóc, và coi là thở nhanh khi từ 60 lần/phút ở trẻ dưới 2 tháng, từ 50 lần/phút ở trẻ 2–12 tháng, từ 40 lần/phút ở trẻ 1–5 tuổi.
Cùng lúc, kéo áo bé lên nhìn ngực: phần ngực dưới có lõm vào mỗi khi bé hít vào không (rút lõm lồng ngực), cánh mũi có phập phồng không. Có những dấu hiệu này là đi khám ngay, dù tiếng ho nghe "không nặng".
Chăm bé ho ở nhà
- Uống đủ: nước ấm, sữa, nước canh. Bú mẹ nhiều cữ hơn. Đủ nước giúp đờm loãng, dễ khạc.
- Thông mũi: nhiều cơn ho về đêm là do dịch mũi chảy xuống họng. Vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý trước khi ngủ.
- Mật ong — chỉ cho trẻ trên 1 tuổi: với trẻ từ 1 tuổi trở lên, một ít mật ong pha nước ấm có thể giúp dịu cổ họng, giảm ho đêm; WHO và NHS đều nhắc tới cách này. Tuyệt đối không cho trẻ dưới 12 tháng dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào (kể cả hấp với chanh, quất) vì nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ nhỏ.
- Không khói thuốc lá: khói thuốc trong nhà, kể cả mùi bám trên quần áo người lớn, làm ho nặng và lâu hơn. Không đốt nhang, than tổ ong trong phòng bé.
- Không khí: phòng thoáng; điều hoà không quá lạnh, không thổi thẳng vào bé. Máy tạo ẩm hơi mát có thể dùng khi trời khô, vệ sinh hằng ngày.
- Nghỉ ngơi: bé vẫn có thể chơi nhẹ nhàng. Bé ho nhiều về đêm, người lớn ngủ gần để nghe và kiểm tra nhịp thở.
- Vỗ lưng nhẹ khi bé ho có đờm, bế dựng sau khi bú để bé dễ chịu hơn. Không cần vỗ mạnh.
Về thuốc
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) khuyến cáo không dùng thuốc ho, thuốc cảm mua tự do cho trẻ dưới 2 tuổi, và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyên tránh ở trẻ nhỏ vì ít hiệu quả mà có nguy cơ tác dụng phụ. Siro ho thảo dược cũng là thuốc — hỏi bác sĩ trước. Không dùng kháng sinh còn thừa từ lần ốm trước, không mua kháng sinh theo lời mách. Thuốc khí dung, thuốc xịt chỉ dùng theo đơn và theo hướng dẫn của bác sĩ.
Những cách cũ nên cân nhắc lại
- Hấp mật ong, chanh, quất, lá hẹ cho trẻ dưới 1 tuổi: nhiều nhà vẫn làm. Phần mật ong không an toàn cho trẻ dưới 12 tháng. Với trẻ lớn hơn, nước ấm có chanh, quất, mật ong là đồ uống làm dịu cổ, không phải thuốc chữa.
- Đắp lá, đắp gừng, dầu nóng lên ngực, gan bàn chân trẻ nhỏ: da trẻ mỏng, dễ bỏng, kích ứng; một số loại dầu có tinh dầu mạnh không phù hợp với trẻ nhỏ.
- Cạo gió, đánh cảm: gây đau, trầy da, không chữa được ho.
- Ủ kín, đóng hết cửa: phòng bí làm bé khó chịu; cần thoáng mà không gió lùa.
- Kiêng tắm suốt đợt ho: tắm nhanh bằng nước ấm, nơi kín gió, không có hại; hơi nước ấm còn giúp thông mũi.
Phòng ho gà và các bệnh hô hấp nặng
Ho gà là bệnh có thể phòng bằng vắc xin. Trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng của Bộ Y tế, vắc xin phòng ho gà nằm trong các mũi phối hợp tiêm cho trẻ từ 2 tháng tuổi và các mũi nhắc lại; vắc xin dịch vụ cũng có các loại phối hợp. Lịch cụ thể theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng và sổ tiêm của bé. Trẻ dưới 2 tháng chưa đến tuổi tiêm nên được bảo vệ bằng cách người lớn xung quanh đang ho thì đeo khẩu trang, rửa tay, hạn chế bế bé; phụ nữ mang thai có thể hỏi bác sĩ về tiêm phòng trong thai kỳ.
Tiêm đủ các vắc xin phòng phế cầu, Hib, cúm, sởi theo tư vấn của cơ sở tiêm chủng cũng giúp bé tránh nhiều bệnh hô hấp nặng.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
Đưa đi viện ngay hoặc gọi 115 nếu bé ho kèm:
- Thở nhanh theo ngưỡng WHO, rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng, thở rên.
- Tiếng rít khi hít vào lúc bé nằm yên.
- Môi, lưỡi tím tái; cơn ngừng thở; ho cơn rũ rượi đến tím mặt hoặc nôn.
- Ho sặc đột ngột khi đang ăn hoặc chơi đồ nhỏ.
- Li bì, bỏ bú, không uống được, nôn tất cả.
- Trẻ dưới 3 tháng ho, nhất là kèm sốt hoặc bú kém.
Hẹn khám trong 1–2 ngày nếu: sốt kéo dài quá 3 ngày; ho kèm khò khè; ho có đờm lẫn máu; đau tai; ho đang đỡ lại nặng lên; ho kéo dài quá 3–4 tuần; khò khè, ho đêm lặp lại nhiều đợt.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ho bao lâu thì phải đi khám?
Ho sau cảm lạnh có thể kéo dài tới khoảng 3 tuần. Nên hẹn khám nếu ho quá 3–4 tuần, hoặc sớm hơn khi kèm sốt quá 3 ngày, khò khè, ho đang đỡ lại nặng lên. Ho kèm thở nhanh, rút lõm ngực, tím tái thì đi viện ngay.
Trẻ dưới 1 tuổi bị ho có dùng mật ong được không?
Không. Trẻ dưới 12 tháng không được dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào vì nguy cơ ngộ độc botulinum. Với trẻ từ 1 tuổi, một ít mật ong pha nước ấm có thể giúp dịu cổ họng.
Trẻ ho có đờm có cần uống thuốc không?
Ho có đờm là cách cơ thể làm sạch đường thở. Cho bé uống đủ nước, vệ sinh mũi, theo dõi nhịp thở là chính. Thuốc ho mua tự do không khuyến cáo cho trẻ nhỏ; chỉ dùng thuốc khi bác sĩ khám và chỉ định.
Ho ông ổng như chó sủa ở trẻ là bệnh gì?
Tiếng ho trầm, vang, khàn tiếng thường gặp trong viêm thanh khí phế quản cấp (croup) ở trẻ nhỏ, nhưng cần bác sĩ khám để xác định. Nếu bé có tiếng rít khi hít vào lúc nằm yên hoặc khó thở, đưa đi viện ngay.
Cách đếm nhịp thở của trẻ thế nào?
Đếm khi bé nằm yên hoặc ngủ, không khóc, nhìn bụng hoặc ngực phồng lên và đếm trọn một phút. Thở nhanh khi từ 60 lần/phút ở trẻ dưới 2 tháng, 50 lần ở trẻ 2–12 tháng và 40 lần ở trẻ 1–5 tuổi.
