Sốt cao co giật ở trẻ: bố mẹ làm gì trong mấy phút đầu

Khi bé sốt cao co giật, việc cần làm trong mấy phút đầu là: giữ bình tĩnh, đặt bé nằm nghiêng trên mặt phẳng an toàn, nới lỏng quần áo, dẹp đồ cứng xung quanh, xem giờ bắt đầu cơn giật — và tuyệt đối không nhét gì vào miệng bé, không ghì chặt tay chân. Nếu cơn giật kéo dài quá 5 phút, bé khó thở, tím tái, hoặc giật lại liên tiếp, gọi 115 ngay. Lần đầu bé co giật, dù cơn đã hết, vẫn đưa bé đi khám.

Sốt cao co giật là gì

Co giật do sốt là cơn co giật xảy ra khi trẻ đang sốt, thường lúc nhiệt độ tăng nhanh, ở trẻ không có bệnh thần kinh từ trước. Theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), tình trạng này gặp ở khoảng 2–5% trẻ em, chủ yếu trong độ tuổi từ 6 tháng đến 5 tuổi. Nguyên nhân gây sốt thường là những bệnh rất thông thường: cảm cúm, viêm họng, viêm tai, sốt phát ban.

Các bác sĩ chia làm hai loại:

Phần lớn các cơn là loại đơn thuần. AAP ghi nhận co giật do sốt đơn thuần không làm tổn thương não, không làm trẻ kém thông minh, và đa số trẻ không bị động kinh về sau. Khoảng một phần ba số trẻ từng có cơn sẽ có thêm cơn khác ở những lần sốt sau, thường trong một hai năm đầu kể từ cơn đầu tiên.

Nhìn con co giật là một trong những khoảnh khắc đáng sợ nhất với bố mẹ, ông bà. Biết trước những điều trên giúp người lớn đủ bình tĩnh để làm đúng.

Cơn co giật trông như thế nào

• Mắt trợn ngược hoặc nhìn một chỗ, không đáp khi gọi.
• Người cứng lại, rồi tay chân giật theo nhịp.
• Môi có thể tím tái trong cơn, sùi bọt mép, có khi tiểu dầm.
• Sau cơn bé lả đi, ngủ thiếp hoặc lơ mơ một lúc, có thể quấy khi tỉnh.

Cần phân biệt với run do sốt: bé run lập cập nhưng vẫn tỉnh, nhìn theo, khóc được, ôm vào thì dịu bớt — đó không phải co giật. Bé co giật thì không còn tiếp xúc trong cơn.

Làm gì trong mấy phút đầu

1. Giữ bình tĩnh, xem giờ. Nhìn đồng hồ hoặc bấm điện thoại lúc cơn bắt đầu. Cảm giác của người lớn trong cơn giật luôn dài hơn thực tế nhiều lần.
2. Đặt bé nằm nghiêng trên sàn, giường thấp hoặc mặt phẳng, để nước bọt, chất nôn chảy ra ngoài, không trào ngược vào đường thở.
3. Dẹp đồ cứng, đồ sắc quanh bé; kê một chiếc khăn mỏng dưới đầu nếu nằm sàn cứng.
4. Nới lỏng quần áo ở cổ, bỏ bớt chăn, áo dày.
5. Không nhét gì vào miệng. Bé không "nuốt lưỡi" được; nhét đũa, thìa, ngón tay, khăn có thể làm gãy răng, rách miệng, tắc thở.
6. Không ghì chặt tay chân bé để "giữ cho hết giật" — không làm cơn ngắn lại mà dễ gây trật khớp.
7. Ở cạnh bé đến khi hết cơn, quan sát nhịp thở, màu môi. Người thứ hai, nếu có, quay video ngắn cơn giật — rất có ích cho bác sĩ.
8. Không cho ăn, uống, uống thuốc trong cơn và khi bé chưa tỉnh hẳn.

Gọi 115 ngay khi

• Cơn giật kéo dài quá 5 phút.
• Bé khó thở, tím tái kéo dài, hoặc ngừng thở.
• Cơn nọ nối tiếp cơn kia mà bé không tỉnh lại giữa các cơn.
• Bé bị thương trong lúc giật, hoặc giật khi đang ở trong nước.
• Sau cơn bé không tỉnh lại dần trong khoảng một giờ.

Nếu bác sĩ từng kê thuốc cắt cơn để dùng tại nhà cho riêng bé, chỉ dùng đúng như bác sĩ hướng dẫn cho bé đó.

Những điều không nên làm

Trong lúc hoảng, nhiều người làm theo điều đã nghe từ lâu. Nay bác sĩ khuyên bỏ:

• Cạy miệng, nhét đũa, nhét khăn, nhét ngón tay "cho khỏi cắn lưỡi".
• Bấm huyệt nhân trung, véo, tát, lay mạnh cho tỉnh — không rút ngắn cơn, có thể gây thương tích.
• Cạo gió, chích máu đầu ngón tay, đổ nước gừng, dầu gió vào miệng — bé có thể sặc vào phổi.
• Thả bé vào chậu nước lạnh, chườm đá để hạ sốt nhanh.
• Bế bé chạy ra đường ngay giữa cơn giật khi chưa gọi xe; phần lớn cơn tự dừng trong vài phút, và bé nằm nghiêng an toàn trên mặt phẳng tốt hơn bị xóc nảy trên tay.

Sau cơn giật

Khi cơn đã dừng, để bé nằm nghiêng, nghỉ ngơi. Bé ngủ lả là bình thường. Khi bé tỉnh, chăm sốt như thường: mặc thoáng, cho uống nước khi bé đã tỉnh và nuốt được.

Vì sao lần đầu vẫn phải đi khám

Dù cơn đã hết và bé có vẻ ổn, lần co giật đầu tiên luôn cần bác sĩ khám. Bác sĩ cần tìm nguyên nhân gây sốt, và loại trừ những bệnh nặng hơn có thể gây co giật kèm sốt như viêm màng não, viêm não — nhất là ở trẻ nhỏ, trẻ chưa tiêm đủ vắc xin, hoặc khi bé lừ đừ, nôn, cổ cứng sau cơn. Khi đi, mang theo video cơn giật nếu có, ghi lại giờ bắt đầu, kéo dài bao lâu, nhiệt độ lúc đó.

Những lần sốt sau

Nhiều bố mẹ sau lần đầu luôn sợ hãi mỗi khi con nóng sốt, có nhà cho con uống thuốc hạ sốt liên tục "cho chắc". AAP ghi nhận thuốc hạ sốt giúp bé dễ chịu nhưng không ngăn được cơn co giật do sốt; dùng quá liều lại có hại. Điều có ích hơn là cả nhà, kể cả ông bà, người giúp việc, thuộc lòng các bước trên, và biết số 115.

Tình huống: ông trông cháu, cháu co giật

Cháu 18 tháng, chiều sốt 39°C, đang nằm trên giường thì người cứng lại, mắt trợn, tay chân giật. Ông một mình.

1. Ông kéo cháu ra giữa giường, đặt nằm nghiêng, nhìn đồng hồ: 15 giờ 10.
2. Gạt gối, bình sữa ra xa. Cởi cúc áo cổ của cháu.
3. Không cạy miệng. Ở bên, nói nhỏ với cháu.
4. 15 giờ 12, cơn dừng. Cháu thở đều, ngủ lả.
5. Ông gọi bố mẹ, rồi cùng đưa cháu đi khám.
6. Nếu đến 15 giờ 15 cơn chưa dừng, hoặc cháu tím tái, ông gọi 115 ngay.

Dán các bước này kèm số 115 cạnh giường cháu, ở chỗ ông bà dễ thấy.

Khi nào đưa bé đi khám ngay

• Gọi 115: cơn giật quá 5 phút; khó thở, tím tái; giật liên tiếp không tỉnh giữa các cơn; không tỉnh lại sau khoảng một giờ.
• Đi khám ngay sau cơn: lần co giật đầu tiên; bé dưới 6 tháng hoặc trên 5 tuổi co giật khi sốt; cơn giật chỉ ở một bên người; cơn lặp lại trong 24 giờ.
• Đi viện ngay: sau cơn bé li bì, nôn nhiều, cổ cứng, thóp phồng, nổi ban xuất huyết, khó thở, hoặc yếu một bên tay chân.
• Bé co giật mà không sốt.