Trẻ sốt: đo nhiệt độ đúng cách và chăm bé sốt tại nhà

Trẻ được coi là sốt khi nhiệt độ từ 38°C trở lên, đo đúng cách bằng nhiệt kế điện tử. Phần lớn cơn sốt ở trẻ nhỏ do virus và tự hết sau vài ngày; việc ở nhà là cho bé uống đủ, mặc thoáng, nghỉ ngơi, dùng thuốc hạ sốt nếu bé khó chịu, đúng loại và đúng liều theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ tính theo cân nặng. Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C thì đưa đi khám ngay, không chờ.

Sốt là gì, vì sao bé sốt

Sốt không phải là bệnh, mà là cách cơ thể phản ứng khi chống lại nhiễm trùng. Khi virus hay vi khuẩn xâm nhập, não "chỉnh" mức nhiệt cơ thể lên cao hơn; nhiều mầm bệnh sinh sôi kém hơn ở nhiệt độ ấy. Vì vậy các tổ chức nhi khoa như Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và Viện Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Quốc gia Anh (NICE) nhấn mạnh: mục đích hạ sốt là để bé dễ chịu hơn, không phải để đưa nhiệt độ về con số "bình thường" bằng mọi giá.

Ở trẻ nhỏ, sốt hay gặp nhất do cảm lạnh, cúm, viêm họng, viêm tai, tay chân miệng, sốt xuất huyết, và phản ứng sau tiêm chủng. Mức sốt cao hay thấp không nói hết bệnh nặng hay nhẹ: một bé sốt 39,5°C nhưng vẫn chơi, vẫn bú có thể ổn hơn một bé sốt 38,2°C mà li bì. Hãy nhìn cả đứa trẻ, không chỉ nhìn nhiệt kế.

Đo nhiệt độ đúng cách

Chọn nhiệt kế

Mấy lỗi đo hay gặp

• Sờ trán, áp má để "đoán" sốt: không thay được nhiệt kế.
• Đo ngay sau khi bé vừa tắm, vừa bú, vừa quấn chăn, vừa khóc to: chờ khoảng 15–20 phút.
• Đo nách qua lớp áo, nách đẫm mồ hôi: lau khô, kẹp trực tiếp vào da.
• Đổi liên tục giữa nhiều loại nhiệt kế rồi so sánh: mỗi loại cho kết quả hơi khác, nên dùng một loại cố định để theo dõi.

Ghi lại: giờ đo, nhiệt độ, vị trí đo, thuốc đã cho uống lúc mấy giờ. Tờ giấy nhỏ ấy rất có ích khi đi khám, nhất là khi người trông bé ban ngày và ban đêm khác nhau.

Chăm bé sốt ở nhà

Uống đủ nước

Sốt làm cơ thể mất nước nhanh hơn. Bé còn bú mẹ thì cho bú nhiều cữ hơn; bé bú bình thì cho bú như thường; bé lớn hơn thì mời nước lọc, nước canh, sữa, cháo loãng, từng ít một nhưng nhiều lần. Bé mệt không muốn ăn vài ngày là thường — uống quan trọng hơn ăn.

Mặc thoáng, phòng mát

Mặc một lớp áo mỏng bằng cotton, đắp chăn mỏng nếu bé thấy lạnh. Phòng thoáng khí, có thể bật quạt gió nhẹ không thổi thẳng, hoặc điều hoà để ở mức dễ chịu. Bé đang run, tay chân lạnh khi sốt mới lên thì đắp thêm một chút cho ấm, khi hết run thì bỏ bớt.

Lau người: làm thế nào cho đúng

Ở Việt Nam, nhiều nơi hướng dẫn lau người bằng khăn nhúng nước ấm (gần bằng nhiệt độ cơ thể) ở trán, nách, bẹn để bé dễ chịu hơn. Một số hướng dẫn quốc tế như NICE không khuyến khích lau mát vì hiệu quả hạ nhiệt ngắn. Nếu lau, hãy dùng nước ấm, và dừng ngay khi bé run, khó chịu. Không dùng nước lạnh, không chườm đá, không lau cồn.

Thuốc hạ sốt

• Chỉ dùng thuốc hạ sốt dành cho trẻ em, đúng loại và đúng liều bác sĩ hoặc dược sĩ đã hướng dẫn theo cân nặng của bé, đong bằng dụng cụ đi kèm hộp thuốc (không dùng thìa ăn).
• Thường dùng khi bé khó chịu, quấy, không ngủ được — không cần đánh thức bé đang ngủ ngon để cho uống thuốc.
• Không tự phối hợp hai loại thuốc hạ sốt xen kẽ trừ khi bác sĩ dặn.
• Không cho trẻ dùng aspirin, không dùng thuốc của người lớn "bẻ đôi", không dùng lại đơn thuốc cũ.
• Kiểm tra thành phần các siro, gói cảm cúm khác đang cho bé dùng: nhiều sản phẩm đã có sẵn thuốc hạ sốt, dùng chồng dễ quá liều.
• Thuốc hạ sốt không ngăn được sốt cao co giật — dùng để bé dễ chịu, không phải để phòng co giật.

Nghỉ ngơi và theo dõi

Bé không cần nằm im cả ngày; bé muốn chơi nhẹ nhàng thì cứ cho chơi. Ban đêm, người lớn ngủ gần bé, kiểm tra bé vài lần. Quan sát xem bé có đi tiểu bình thường, có tỉnh táo khi hết sốt hay không — đây là những dấu hiệu tốt nói nhiều hơn con số trên nhiệt kế.

Những thói quen cũ nên bỏ

Trước đây nhiều nhà làm những việc dưới đây vì thương con cháu; nay bác sĩ khuyên thôi:

• Ủ ấm, trùm chăn cho "ra mồ hôi": làm nhiệt độ tăng cao hơn, có thể dẫn đến co giật. Nên mặc thoáng.
• Chườm đá, lau nước lạnh, lau cồn: làm co mạch, bé run, khó chịu; cồn có thể ngấm qua da trẻ nhỏ.
• Kiêng tắm suốt những ngày ốm: tắm nhanh bằng nước ấm, nơi kín gió, lau khô ngay giúp bé sạch sẽ, dễ chịu.
• Cạo gió, đánh gió, giác hơi cho trẻ: gây đau, trầy da trẻ nhỏ, không hạ được sốt, lại có thể che mất các nốt xuất huyết dưới da mà bác sĩ cần nhìn thấy.
• Kiêng gió, kiêng nước, kiêng ăn tanh: không có cơ sở; bé cần đủ nước và đủ ăn để mau khoẻ.

Những điều này không ai muốn chê trách ông bà. Chỉ là hiểu biết về sốt đã thay đổi, và cách mới nhẹ nhàng hơn cho bé.

Tình huống: nửa đêm bé sốt, nhà chỉ có hai bà cháu

Bà thấy cháu nóng, đo nách được 38,6°C. Cháu 2 tuổi, vẫn tỉnh, khóc khi bị làm phiền rồi lại nằm yên.

1. Cởi bớt áo, để một lớp mỏng. Mở cửa sổ hoặc bật quạt nhẹ.
2. Mời cháu uống nước từng ngụm.
3. Nếu cháu khó chịu và nhà có sẵn thuốc hạ sốt trẻ em đã được dặn liều theo cân nặng, cho dùng đúng liều, ghi giờ.
4. Đo lại sau khoảng một giờ, đồng thời nhìn cháu: có tỉnh, có uống, có thở bình thường không.
5. Gọi điện báo bố mẹ. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào trong mục dưới, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đi viện ngay.

Dán sẵn số điện thoại bố mẹ, số 115, tên và cân nặng của cháu, liều thuốc bác sĩ dặn lên cửa tủ lạnh — ông bà khỏi phải nhớ lúc rối.

Khi nào đưa bé đi khám ngay

Đưa bé đi khám ngay, hoặc gọi cấp cứu 115, khi bé sốt kèm một trong các dấu hiệu sau (theo WHO, NICE, AAP và hướng dẫn của Bộ Y tế):

• Trẻ dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên.
• Trẻ 3–6 tháng sốt từ 39°C trở lên.
• Li bì, lơ mơ, khó đánh thức, hoặc quấy khóc không dỗ được, tiếng khóc khác thường.
• Co giật.
• Bỏ bú, không uống được, hoặc nôn tất cả mọi thứ.
• Thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, thở rít, môi tím tái.
• Nốt chấm đỏ, tím trên da không mất đi khi ấn một cốc thuỷ tinh lên.
• Cổ cứng, thóp phồng ở bé còn thóp, đau đầu dữ dội ở bé lớn.
• Dấu hiệu mất nước: rất ít đi tiểu, môi khô, mắt trũng, khóc không có nước mắt.
• Tay chân lạnh, da nổi vân tím, kể cả khi người vẫn nóng.
• Sốt cao vài ngày rồi hạ nhưng bé mệt hơn, đau bụng, nôn nhiều, chảy máu mũi, chảy máu chân răng — dấu hiệu cần khám ngay trong mùa sốt xuất huyết.

Hẹn khám trong ngày hoặc ngày hôm sau nếu: sốt kéo dài quá 2–3 ngày ở trẻ dưới 2 tuổi, sốt từ 5 ngày trở lên ở mọi tuổi, sốt kèm đau tai, đau họng nhiều, đi tiểu đau, ban trên da, hoặc người chăm bé thấy lo dù không chỉ ra được vì sao.