Trẻ sổ mũi, nghẹt mũi: vệ sinh mũi cho bé đúng cách tại nhà

Sổ mũi, nghẹt mũi ở trẻ nhỏ phần lớn do cảm lạnh (virus) và tự khỏi trong khoảng 7–10 ngày. Việc ở nhà là giữ mũi bé thông: nhỏ vài giọt nước muối sinh lý 0,9% cho mềm dịch mũi rồi lau hoặc hút nhẹ, nhất là trước cữ bú và trước khi ngủ, cho bé uống đủ, giữ phòng thoáng. Không tự dùng thuốc nhỏ mũi co mạch hay thuốc cảm cho trẻ nhỏ khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Vì sao trẻ nhỏ hay sổ mũi, nghẹt mũi

Trẻ nhỏ chưa có miễn dịch với rất nhiều loại virus gây cảm lạnh — có tới hàng trăm loại. Mỗi lần gặp một loại mới, bé có thể bị một đợt. Vì thế trẻ dưới 6 tuổi bị cảm lạnh nhiều lần mỗi năm là chuyện thường, nhất là năm đầu đi nhà trẻ hay khi nhà có anh chị đi học. Số lần giảm dần khi bé lớn.

Ngoài cảm lạnh, mũi bé còn có thể nghẹt vì:

• Nghẹt mũi sinh lý ở trẻ sơ sinh: lỗ mũi nhỏ, chỉ một ít dịch hay sữa trớ lên cũng làm bé khụt khịt, thở "phì phò", nhất là khi bú. Bé vẫn bú tốt, không sốt thì thường không đáng lo.
• Không khí khô do điều hoà chạy lâu, mùa hanh khô miền Bắc.
• Dị ứng (bụi nhà, lông thú, phấn hoa) — thường ở trẻ lớn hơn, hắt hơi nhiều, ngứa mũi, dịch trong kéo dài.
• Dị vật trong mũi: hạt, hột, mẩu đồ chơi bé nhét vào. Dấu hiệu gợi ý là chảy dịch một bên mũi, có mùi hôi.

Dịch mũi đổi màu: điều gì là bình thường

Nhiều người nghĩ nước mũi xanh là "nhiễm khuẩn, phải uống kháng sinh". Thực ra trong một đợt cảm lạnh thông thường, dịch mũi thường đi theo trình tự: trong và loãng vài ngày đầu, rồi đặc lại, chuyển trắng đục, vàng hoặc xanh, rồi trong trở lại khi sắp khỏi. Màu xanh, vàng là do tế bào bạch cầu đến "dọn dẹp", không tự nó có nghĩa là nhiễm khuẩn. Các tổ chức như AAP và CDC Hoa Kỳ nhấn mạnh: cảm lạnh do virus không cần và không khỏi nhanh hơn nhờ kháng sinh.

Điều nên để ý không phải màu, mà là thời gian và dấu hiệu kèm theo — xem mục khám ở cuối bài.

Vệ sinh mũi cho bé từng bước

Chuẩn bị

• Nước muối sinh lý 0,9% loại nhỏ mũi, ống nhỏ giọt hoặc chai nhỏ dùng một lần. Lọ đã mở nên dùng trong thời gian ngắn và không dùng chung giữa các bé.
• Khăn giấy mềm hoặc khăn sữa sạch.
• Dụng cụ hút mũi bằng tay (bóp bóng cao su hoặc ống hút có đầu mềm) nếu cần.
• Rửa tay sạch trước và sau.

Cách nhỏ và hút cho trẻ dưới 1 tuổi

1. Đặt bé nằm ngửa, đầu hơi nghiêng sang một bên; hoặc một người bế, một người làm.
2. Nhỏ 1–2 giọt nước muối vào lỗ mũi phía trên. Chờ khoảng 30 giây đến một phút cho dịch mềm ra.
3. Lau phần dịch chảy ra bằng khăn mềm. Nếu dịch đặc nằm sâu, dùng dụng cụ hút: bóp xẹp bóng trước, đặt đầu mềm vừa ở cửa mũi (không đưa sâu), thả tay từ từ.
4. Đổi bên, làm tương tự.
5. Rửa sạch dụng cụ bằng nước xà phòng, tráng nước sạch, để khô.

Bao nhiêu lần một ngày

Chỉ cần khi bé nghẹt: trước cữ bú, trước giấc ngủ, khi bé khó thở vì dịch. Hút quá nhiều lần trong ngày dễ làm niêm mạc mũi sưng và kích ứng, chảy máu, nghẹt hơn. Vài lần mỗi ngày thường là đủ.

Bé lớn hơn

Bé 2–3 tuổi có thể tập xì mũi: bịt một bên, thổi nhẹ ra bên kia, như "thổi nến bằng mũi". Dạy bé xì nhẹ, không bịt cả hai bên rồi thổi mạnh.

Những cách cũ nên thay

• Người lớn dùng miệng hút mũi cho bé: nhiều bà, nhiều mẹ từng làm vì thương. Cách này dễ truyền thêm vi khuẩn từ miệng người lớn sang bé và ngược lại. Một chiếc dụng cụ hút mũi rẻ tiền là đủ.
• Bơm rửa mũi bằng xi lanh lượng nước lớn cho trẻ nhỏ: bơm mạnh có thể làm bé sặc, đẩy dịch vào tai giữa. Với trẻ nhỏ, nhỏ giọt và lau nhẹ là đủ; rửa mũi lượng lớn chỉ làm khi bác sĩ hướng dẫn cách và dụng cụ phù hợp.
• Tự pha nước muối "cho đậm": dễ sai nồng độ, gây xót, khô mũi. Dùng nước muối sinh lý pha sẵn.
• Nhỏ sữa mẹ, nước tỏi, nước lá vào mũi: không có tác dụng làm sạch, có thể gây kích ứng, sặc.
• Thuốc nhỏ mũi co mạch của người lớn: không dùng cho trẻ nhỏ khi chưa có chỉ định — có thể gây tác dụng phụ trên tim mạch, thần kinh ở trẻ.
• Thuốc cảm, thuốc ho kết hợp mua tự do: Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) khuyến cáo không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi; AAP khuyên tránh dùng ở trẻ nhỏ. Hỏi bác sĩ trước.

Giúp bé dễ chịu hơn

• Uống đủ: bú mẹ nhiều cữ hơn; bé lớn uống nước ấm, canh, cháo. Dịch mũi loãng hơn khi bé đủ nước.
• Bú từng ít: bé nghẹt mũi khó vừa bú vừa thở, nên bú ngắn, nghỉ, rồi bú tiếp. Vệ sinh mũi trước cữ bú.
• Không khí: phòng thoáng, không khói thuốc lá, không khói bếp than, khói nhang trong phòng bé. Điều hoà không để quá lạnh. Máy tạo ẩm hơi mát có thể giúp khi trời khô — vệ sinh máy hằng ngày để khỏi mốc.
• Tư thế ngủ: trẻ dưới 1 tuổi vẫn ngủ ngửa, không kê gối, không chèn khăn dưới đầu để "nâng cao". Bé lớn hơn có thể kê đầu giường cao hơn một chút.
• Bôi kem dưỡng mỏng quanh cánh mũi nếu da bị đỏ, nứt vì lau nhiều.
• Rửa tay cho cả nhà; người lớn đang cảm đeo khẩu trang khi bế bé nhỏ.

Bé sổ mũi không cần kiêng tắm. Tắm nhanh bằng nước ấm, nơi kín gió, hơi nước ấm còn giúp mũi thông hơn.

Khi nào đưa bé đi khám ngay

Đi khám ngay nếu bé sổ mũi, nghẹt mũi kèm:

• Thở nhanh, rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng, thở rít, tím môi.
• Bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C, hoặc bú kém hẳn, ít tã ướt.
• Li bì, khó đánh thức, bỏ bú, không uống được.
• Chảy máu mũi nhiều, không cầm được sau khoảng 10–15 phút ấn giữ, hoặc chảy máu kèm bầm tím rải rác.
• Sưng đỏ quanh mắt, mi mắt sưng kèm sốt.

Hẹn khám trong 1–2 ngày nếu:

• Sốt kéo dài quá 3 ngày, hoặc hết sốt rồi sốt lại.
• Bé kéo tai, đau tai, quấy khóc nhiều về đêm, chảy dịch ở tai.
• Nghẹt mũi, chảy mũi kéo dài quá 10 ngày không đỡ, hoặc đang đỡ lại nặng lên.
• Chảy dịch một bên mũi có mùi hôi (nghĩ tới dị vật).
• Ngáy to, thở miệng kéo dài nhiều tuần.