Khám sức khoẻ định kỳ cho trẻ 0–6 tuổi: lịch khám và khám những gì

Khám sức khoẻ định kỳ là những lần đưa bé đi khám khi bé đang khoẻ, để bác sĩ theo dõi cân nặng, chiều cao, vòng đầu, các mốc vận động – ngôn ngữ, mắt, tai, tim, răng, và trả lời những thắc mắc của gia đình. Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) gợi ý lịch khám dày trong hai năm đầu — sau sinh vài ngày, 1, 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18 tháng, 2 tuổi, 30 tháng — rồi mỗi năm một lần từ 3 đến 6 tuổi. Ở Việt Nam, gia đình có thể kết hợp với các lần tiêm chủng, cân đo ở trạm y tế và khám ở phòng khám nhi; lần khám định kỳ không thay cho việc đi khám ngay khi bé có dấu hiệu bất thường.

Vì sao bé khoẻ vẫn nên đi khám

Ông bà có khi hỏi: "Cháu ăn ngủ tốt, chơi suốt ngày, khám làm gì?". Lý do là có những điều chỉ nhìn bằng mắt thường không thấy:

• Đường tăng trưởng. Một lần cân thì chưa nói được gì; nhiều lần cân nối với nhau trên biểu đồ mới cho thấy bé lớn đều hay chững lại.
• Những dấu hiệu kín đáo. Khớp háng lỏng, tiếng thổi ở tim, mắt lác nhẹ, tinh hoàn chưa xuống, thiếu máu nhẹ — thường chỉ phát hiện khi khám.
• Mốc phát triển. Bác sĩ hỏi han, quan sát cách bé nhìn, nghe, cầm, nói để biết bé có cần được đánh giá thêm không, khi mọi thứ còn dễ hỗ trợ.
• Thời gian để hỏi. Lúc bé ốm, cả nhà rối, không ai nhớ hỏi chuyện ăn dặm hay giấc ngủ. Lần khám lúc khoẻ là lúc hỏi những chuyện ấy.

Lịch khám gợi ý theo tuổi

Bảng dưới dựa trên lịch khám định kỳ của AAP (chương trình Bright Futures), vốn được nhiều nước tham khảo. Việt Nam chưa có một lịch khám định kỳ cho trẻ được áp dụng thống nhất như lịch tiêm, nên gia đình có thể dùng bảng này như khung và trao đổi với bác sĩ nhi quen.

Mỗi bé một nhịp. Bé sinh non, có bệnh nền, hay đang theo dõi điều gì đó thường được hẹn khám dày hơn.

Những lần sàng lọc trong tuần đầu đời

Trước khi mẹ và bé rời nơi sinh, nhiều bệnh viện ở Việt Nam làm các sàng lọc sơ sinh. Bố mẹ nên hỏi rõ bé đã được làm những gì, và nhận kết quả:

• Lấy vài giọt máu ở gót chân để sàng lọc một số bệnh bẩm sinh như suy giáp bẩm sinh, thiếu men G6PD. Danh sách bệnh tuỳ cơ sở.
• Đo độ bão hoà oxy ở tay và chân để sàng lọc một số bệnh tim bẩm sinh.
• Sàng lọc thính lực sơ sinh — chủ đề này có bài riêng ở wiki khác trong hệ.
• Khám mắt bằng đèn soi để xem ánh đồng tử, và khám khớp háng.

Nếu một kết quả cần làm lại, đừng hoảng: sàng lọc là để tìm ra những bé cần kiểm tra kỹ hơn, phần lớn kết quả làm lại là bình thường. Điều quan trọng là quay lại đúng hẹn.

Một lần khám định kỳ diễn ra thế nào

1. Cân, đo chiều dài hoặc chiều cao, đo vòng đầu (vòng đầu đo tới khoảng 2 tuổi). Bác sĩ chấm lên biểu đồ tăng trưởng, thường là chuẩn tăng trưởng của WHO (2006).
2. Hỏi han: ăn, bú, ngủ, đi tiêu, những thay đổi gần đây, điều gia đình lo.
3. Khám toàn thân: da, thóp, mắt, tai, miệng, tim phổi, bụng, bộ phận sinh dục, khớp háng, cột sống, phản xạ.
4. Quan sát phát triển: bác sĩ có thể đưa đồ vật cho bé cầm, gọi tên bé, hỏi bố mẹ về những việc bé làm ở nhà. Một số nơi dùng bảng hỏi sàng lọc phát triển.
5. Kiểm tra lịch tiêm, hẹn mũi tới.
6. Dặn dò theo tuổi: ăn uống, giấc ngủ, an toàn, những việc cần chuẩn bị cho giai đoạn sắp tới.

Cách đọc biểu đồ tăng trưởng tại nhà có bài riêng trong mục "Lớn lên từng tháng". Ở đây chỉ nhắc: bác sĩ nhìn hướng đi của đường qua nhiều lần đo, không nhìn một con số đơn lẻ.

Chuẩn bị trước buổi khám để không quên câu hỏi

Buổi khám thường ngắn. Ghi trước ra giấy hoặc điện thoại:

• Ba điều gia đình muốn hỏi nhất, xếp theo thứ tự quan trọng.
• Những việc mới bé làm được từ lần khám trước (lẫy, ngồi, nói từ mới...).
• Những thay đổi: ăn ít hơn, ngủ khác, hay ốm, phân lạ.
• Thuốc, vitamin bé đang dùng (nếu có, mang theo hộp).
• Video ngắn trên điện thoại nếu có điều khó tả: một kiểu thở lạ, một cử động lặp lại, cách bé nhìn.

Mang theo sổ theo dõi sức khoẻ, sổ tiêm. Mặc cho bé đồ dễ cởi. Đi lúc bé không quá đói, không quá buồn ngủ để bé hợp tác.

Khám ở đâu: trạm y tế, phòng khám nhi hay bệnh viện

• Trạm y tế xã/phường: nơi tiêm chủng mở rộng, cân đo, theo dõi tăng trưởng, chiến dịch uống vitamin A cho trẻ 6–36 tháng vào các đợt "Ngày Vi chất dinh dưỡng" hằng năm. Gần nhà, quen mặt.
• Phòng khám nhi, bệnh viện nhi, khoa nhi bệnh viện đa khoa: khám toàn diện hơn, có thể làm xét nghiệm, chuyển khám chuyên khoa mắt, tai mũi họng, răng hàm mặt.
• Trường mầm non: khi bé đi học, trường thường tổ chức cân đo và khám sức khoẻ theo quy định về y tế trường học. Kết quả ở trường là thông tin thêm, không thay việc bố mẹ đưa bé đi khám khi cần.

Không cần đổi bác sĩ liên tục. Một bác sĩ theo bé nhiều năm sẽ nhận ra thay đổi nhỏ mà người mới gặp lần đầu khó thấy.

Sau buổi khám

Ghi lại ba thứ vào sổ: cân nặng – chiều cao hôm nay, lời dặn chính của bác sĩ, ngày hẹn tái khám (nếu có). Nếu bác sĩ đề nghị khám chuyên khoa hay làm xét nghiệm thêm, đặt lịch ngay trong tuần, đừng để "khi nào rảnh".

Nếu được bác sĩ dặn bổ sung vitamin D, sắt hay bất cứ thứ gì, hãy hỏi kỹ tên, cách dùng, dùng bao lâu và ghi lại — không tự mua theo lời quảng cáo hay theo bé hàng xóm.

Khám định kỳ không thay cho khám khi bé có dấu hiệu lạ

Đừng chờ tới lần khám định kỳ nếu bé có những dấu hiệu sau — hãy đưa bé đi khám ngay:

• Bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C.
• Li bì, khó đánh thức; co giật; thở nhanh, thở rít, rút lõm ngực.
• Bỏ bú, nôn tất cả, tiểu ít hẳn.
• Da vàng tăng dần, phân bạc màu ở trẻ sơ sinh.
• Bé mất đi một kỹ năng đã có (trước nói được, nay không nói; trước đi được, nay không đi).
• Đồng tử có ánh trắng trên ảnh chụp có đèn flash, hoặc mắt lệch hẳn kéo dài.