Vắc xin dịch vụ là vắc xin gia đình tự trả phí, tiêm ở phòng tiêm chủng của bệnh viện, trung tâm kiểm soát bệnh tật hoặc hệ thống tiêm chủng tư nhân được cấp phép. Nó khác tiêm chủng mở rộng ở ba chỗ: phòng thêm những bệnh chương trình miễn phí chưa có (như phế cầu, cúm, thuỷ đậu, viêm gan A), gộp nhiều bệnh hơn trong một mũi để bé bớt bị chích, và có lịch hẹn linh hoạt hơn. Tiêm dịch vụ không thay thế mà bổ sung; bố mẹ nên hỏi bác sĩ nhi để chọn theo hoàn cảnh của bé, và lịch cụ thể theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng và sổ tiêm của bé.
Hai con đường, một mục tiêu
Hình dung thế này: tiêm chủng mở rộng là "bộ nền" mà Nhà nước lo cho mọi trẻ, chọn những bệnh nặng, phổ biến nhất và tổ chức tiêm miễn phí tại trạm y tế. Vắc xin dịch vụ là phần gia đình có thể thêm vào, theo khả năng và theo lời khuyên của bác sĩ.
| Điểm so sánh | Tiêm chủng mở rộng | Vắc xin dịch vụ |
|---|---|---|
| Chi phí vắc xin | Miễn phí | Gia đình trả, mức phí niêm yết tại cơ sở |
| Nơi tiêm | Trạm y tế xã/phường | Phòng tiêm của bệnh viện, trung tâm y tế, hệ thống tiêm chủng được cấp phép |
| Ngày tiêm | Ngày cố định trong tháng theo kế hoạch trạm | Thường đặt hẹn được, mở cửa nhiều ngày trong tuần |
| Số bệnh phòng được | Nhóm bệnh nền tảng do Bộ Y tế quy định | Thêm nhiều bệnh khác, tuỳ loại vắc xin |
| Số mũi chích | Có lúc tiêm và uống tách riêng | Có vắc xin gộp nhiều bệnh, giảm số lần chích |
Cả hai đều dùng vắc xin đã được cấp phép lưu hành tại Việt Nam. Không có chuyện "loại miễn phí là loại kém".
Những vắc xin dịch vụ thường được hỏi cho trẻ 0–6 tuổi
Dưới đây là các nhóm vắc xin bố mẹ hay nghe ở phòng tiêm. Tuổi bắt đầu ghi theo nguyên tắc chung; mỗi loại vắc xin có tờ hướng dẫn riêng, nên bác sĩ khám sàng lọc sẽ là người chốt lịch.
Vắc xin phối hợp 6 trong 1
Gộp bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt dạng tiêm, Hib và viêm gan B vào một mũi. So với 5 trong 1 của chương trình, loại này có thêm bại liệt, và thành phần ho gà là loại vô bào — thường ít gây sốt hơn loại toàn tế bào. Nếu chọn 6 trong 1, bé tiêm loạt mũi cơ bản ở cơ sở dịch vụ thay cho loạt 5 trong 1; không tiêm chồng cả hai cho cùng mũi.
Phế cầu
Phế cầu khuẩn là một nguyên nhân quan trọng gây viêm phổi, viêm tai giữa, viêm màng não ở trẻ nhỏ. WHO khuyến cáo các nước đưa vắc xin phế cầu vào tiêm chủng cho trẻ em. Ở Việt Nam hiện bố mẹ chủ yếu tiếp cận qua dịch vụ. Vắc xin có thể bắt đầu từ khoảng 6 tuần – 2 tháng tuổi, số mũi phụ thuộc tuổi lúc bắt đầu.
Rota
Vắc xin uống, phòng tiêu chảy nặng do virus rota. Điểm cần nhớ nhất: có giới hạn tuổi rất chặt — liều đầu phải uống sớm trong những tháng đầu và phải hoàn thành trước một mốc tuổi nhất định. Trễ quá thì không uống được nữa. Vì thế nếu gia đình định cho bé uống, nên hỏi ngay từ buổi tiêm lúc 6–8 tuần. Ở một số địa phương rota đã có trong tiêm chủng mở rộng, hỏi trạm y tế trước.
Cúm mùa
Tiêm được từ 6 tháng tuổi, nhắc lại hằng năm vì virus cúm thay đổi. Theo WHO và CDC, trẻ dưới 9 tuổi tiêm cúm lần đầu thường cần hai liều cách nhau ít nhất bốn tuần; những năm sau một liều. Cúm đặc biệt đáng để ý ở nhà có người già, có bé sơ sinh chưa đủ tuổi tiêm.
Thuỷ đậu, sởi – quai bị – rubella, viêm gan A
Phần lớn các vắc xin này bắt đầu quanh mốc 12 tháng tuổi (một số loại cho phép sớm hơn) và có mũi nhắc sau đó. Vắc xin sởi – quai bị – rubella dịch vụ thêm phần quai bị so với vắc xin sởi – rubella của chương trình.
Viêm não Nhật Bản loại khác, não mô cầu, thương hàn
Có loại vắc xin viêm não Nhật Bản cần ít mũi hơn loại trong chương trình. Não mô cầu có nhiều loại theo nhóm vi khuẩn. Thương hàn thường dùng từ 2 tuổi. Đây là các vắc xin bác sĩ hay tư vấn theo vùng sống, mùa, kế hoạch đi xa.
Có nên tiêm dịch vụ không — cách cân nhắc trong nhà
Đây không phải câu hỏi có một đáp án cho mọi nhà. Những câu hỏi dưới đây giúp bố mẹ, ông bà nói chuyện với bác sĩ cho rõ:
- Bé sắp đi nhà trẻ hay ở nhà? Trẻ sinh hoạt tập thể sớm tiếp xúc nhiều mầm bệnh đường hô hấp hơn.
- Nhà có anh chị đang đi học, có ông bà lớn tuổi, có người bệnh mạn tính? Cúm, phế cầu lây qua lại trong nhà.
- Bé có bệnh nền không? Trẻ sinh non, có bệnh tim, phổi, thận thường được khuyên phòng một số bệnh kỹ hơn.
- Gia đình có định về quê dài ngày, đi vùng khác? Có vắc xin bác sĩ khuyên theo vùng.
- Ngân sách gia đình thế nào? Hỏi thẳng bác sĩ: "Nếu chỉ chọn được một hai loại thì nên ưu tiên gì cho cháu?" Bác sĩ nhi quen trả lời câu này.
Điều không thay đổi dù chọn thế nào: các mũi của tiêm chủng mở rộng vẫn cần đủ, hoặc được thay bằng vắc xin dịch vụ tương đương theo tư vấn của bác sĩ. Không bỏ trống.
Kết hợp tiêm dịch vụ với tiêm ở trạm y tế
Nhiều gia đình vừa tiêm ở trạm, vừa tiêm dịch vụ. Cách này hoàn toàn được, chỉ cần quản lý sổ cho kỹ để không trùng, không sót:
- Mỗi lần tiêm ở đâu cũng mang theo sổ tiêm. Đề nghị nơi tiêm ghi vào sổ và cập nhật lên hệ thống quản lý tiêm chủng.
- Báo trạm y tế khi bé đã tiêm dịch vụ thay cho một mũi của chương trình, ví dụ đã tiêm 6 trong 1 thì trạm sẽ không gọi bé tiêm 5 trong 1 nữa.
- Kể cho bác sĩ dịch vụ những mũi đã tiêm ở trạm, nhất là vắc xin sống (sởi, BCG, viêm não Nhật Bản loại sống...) vì có quy định về khoảng cách giữa các vắc xin sống.
- Không tự xếp lịch từ bài đăng trên mạng. Hai cơ sở có thể dùng hai loại vắc xin cùng tên bệnh nhưng lịch khác nhau.
Chọn nơi tiêm dịch vụ: những điều nhìn được bằng mắt
Không cần biết chuyên môn, bố mẹ vẫn nhận ra được một phòng tiêm làm bài bản:
- Có bác sĩ hoặc nhân viên y tế khám sàng lọc trước mỗi lần tiêm, hỏi tiền sử, đo nhiệt độ.
- Cho xem vắc xin, đọc tên, hạn dùng trước khi tiêm.
- Có chỗ ngồi theo dõi sau tiêm và nhắc gia đình ở lại ít nhất 30 phút.
- Có quy trình, dụng cụ xử trí phản ứng nặng; nhân viên biết rõ ai làm gì.
- Ghi sổ đầy đủ, cập nhật lên hệ thống quản lý tiêm chủng.
- Vắc xin bảo quản trong tủ lạnh chuyên dụng, không lấy ra để ngoài.
Không cần chọn nơi lớn nhất hay gần nhất, chỉ cần nơi làm đủ những bước trên và gia đình đi lại được đều đặn theo lịch.
Những câu hỏi bố mẹ nên mang theo
Ghi sẵn vào điện thoại hoặc mẩu giấy kẹp sổ, hỏi trong lúc chờ khám:
- Mũi hôm nay phòng bệnh gì, cần tổng cộng mấy mũi, mũi kế tiếp khi nào?
- Vắc xin này có thay cho mũi nào ở trạm y tế không?
- Phản ứng thường gặp là gì, dấu hiệu nào phải quay lại?
- Nếu lỡ hẹn thì được tiêm bù trong khoảng nào?
- Có vắc xin nào bé chưa nên tiêm vì đang có bệnh, đang dùng thuốc?
Khi nào đưa bé đi khám ngay sau tiêm
Dấu hiệu cần cấp cứu sau tiêm dịch vụ cũng như sau tiêm ở trạm: khó thở, thở rít, tím tái, nổi mề đay lan nhanh, phù môi mắt; bé li bì, mềm nhũn, khó đánh thức; co giật; khóc thét kéo dài nhiều giờ không dỗ được; bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C; bỏ bú, nôn tất cả. Mang sổ tiêm theo khi đi khám. Phản ứng nhẹ như đau, đỏ chỗ tiêm, sốt nhẹ, quấy một hai ngày được nói kỹ ở bài riêng trong mục này.
Câu hỏi thường gặp
Vắc xin 6 trong 1 khác 5 trong 1 thế nào?
Vắc xin 6 trong 1 có thêm bại liệt dạng tiêm so với 5 trong 1, và thành phần ho gà là loại vô bào, thường ít gây sốt hơn. Loại 5 trong 1 miễn phí trong tiêm chủng mở rộng, loại 6 trong 1 tiêm dịch vụ. Bé chỉ cần một trong hai cho cùng một mũi.
Tiêm dịch vụ rồi có cần tiêm ở trạm y tế nữa không?
Tuỳ mũi. Nếu vắc xin dịch vụ thay cho một mũi tương đương của chương trình thì không tiêm lại ở trạm, nhưng các mũi chương trình chưa được thay vẫn cần tiêm. Mang sổ tiêm tới trạm để cán bộ đối chiếu.
Vắc xin rota uống muộn được không?
Vắc xin rota có giới hạn tuổi chặt: liều đầu phải uống trong những tháng đầu và cả loạt phải xong trước một mốc tuổi. Trễ quá mốc thì không uống được nữa, nên hỏi bác sĩ từ khi bé khoảng 6–8 tuần.
Trẻ mấy tháng tiêm cúm được?
Vắc xin cúm dùng được cho trẻ từ 6 tháng tuổi và nhắc lại mỗi năm. Trẻ dưới 9 tuổi tiêm lần đầu thường cần hai liều cách nhau ít nhất bốn tuần, theo hướng dẫn của WHO và CDC.
Có nên tiêm hết các vắc xin dịch vụ không?
Không có một danh sách đúng cho mọi bé. Bác sĩ nhi sẽ tư vấn dựa trên tuổi, sức khoẻ, việc đi nhà trẻ, người sống cùng và điều kiện gia đình. Điều chắc chắn là các mũi tiêm chủng mở rộng cần đủ.
