Tiêm nhiều mũi trong cùng một buổi là an toàn và hiệu quả với trẻ khoẻ mạnh — WHO, CDC (Mỹ) và Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) đều khẳng định hệ miễn dịch của bé xử lý được cùng lúc nhiều vắc xin, không bị "quá tải". Tiêm trễ lịch cũng không phải tiêm lại từ đầu với phần lớn vắc xin: bé chỉ cần tiêm tiếp mũi còn thiếu càng sớm càng tốt, theo lịch bù do cơ sở tiêm chủng lập. Điều cần tránh là để bé trễ quá lâu, vì khoảng thời gian chưa đủ mũi là lúc bé chưa được bảo vệ.
Vì sao bác sĩ hay cho tiêm nhiều mũi một lúc
Mỗi ngày, bé tiếp xúc với vô số vi khuẩn, virus qua bú mút, đồ chơi, tay người lớn, không khí. Số "kháng nguyên" trong vài mũi vắc xin là rất nhỏ so với những gì cơ thể bé gặp hằng ngày. Đó là lý do các tổ chức y tế lớn kết luận rằng tiêm nhiều vắc xin cùng buổi không làm yếu hay rối hệ miễn dịch.
Lợi ích của việc gộp:
- Bé được bảo vệ sớm hơn. Tách ra mỗi tuần một mũi nghĩa là kéo dài thời gian bé chưa đủ miễn dịch.
- Ít lần đi lại. Mỗi buổi tiêm là một lần dậy sớm, chờ đợi, nghỉ việc, đưa bé ra chỗ đông người.
- Ít lần bé phải trải qua cảm giác lo sợ trước kim tiêm. Hai mũi trong vài phút thường dễ chịu hơn hai buổi riêng, mỗi buổi đều khóc từ cửa phòng.
Phản ứng sau tiêm nhiều mũi có thể gần giống hoặc nhỉnh hơn tiêm một mũi một chút (ví dụ sốt nhẹ), nhưng nghiên cứu theo dõi lâu dài không cho thấy nguy cơ nặng tăng lên.
Những nguyên tắc khi tiêm nhiều mũi cùng ngày
Gia đình không cần nhớ kỹ thuật, nhưng hiểu nguyên tắc giúp hỏi đúng chỗ:
- Mỗi mũi tiêm một vị trí khác nhau, ví dụ đùi trái và đùi phải, hoặc cách nhau một khoảng trên cùng một đùi. Nhân viên y tế sẽ ghi rõ.
- Vắc xin bất hoạt (như 5 trong 1, 6 trong 1, phế cầu, viêm gan B) có thể tiêm cùng ngày hoặc cách nhau bất kỳ khoảng nào.
- Hai vắc xin sống dạng tiêm (như sởi – quai bị – rubella, thuỷ đậu) hoặc tiêm cùng ngày, hoặc phải cách nhau ít nhất bốn tuần, theo hướng dẫn của CDC. Đây là lý do khi bé tiêm ở hai nơi, cần cho mỗi nơi biết mũi ở nơi kia.
- Vắc xin uống (bại liệt uống, rota) thường cho cùng buổi với mũi tiêm.
Không phải mọi vắc xin đều được phối hợp với nhau theo mọi cách; tờ hướng dẫn của từng loại có quy định riêng. Vì vậy câu "hôm nay cháu tiêm mấy mũi được?" nên để người khám sàng lọc trả lời.
Bé bị trễ lịch: chuyện thường gặp
Bé ốm đúng hôm tiêm, cả nhà về quê ăn Tết, mẹ chuyển chỗ làm, ông bà quên giấy hẹn, vắc xin tạm thiếu... Lý do trễ lịch thì nhiều. Tin tốt là phần lớn trường hợp đều xử lý được đơn giản.
Nguyên tắc chung: không tiêm lại từ đầu
Theo hướng dẫn của CDC và WHO, khoảng cách giữa các mũi dài hơn khuyến cáo không làm giảm hiệu quả miễn dịch cuối cùng. Những mũi bé đã tiêm vẫn được tính. Bé chỉ cần tiêm tiếp mũi kế tiếp, rồi các mũi sau cách nhau đúng khoảng tối thiểu.
Những trường hợp cần lưu ý
- Rota có giới hạn tuổi. Liều đầu phải uống trong những tuần đầu và cả loạt phải xong trước một mốc tuổi nhất định; quá mốc thì không uống được nữa.
- Số mũi có thể thay đổi theo tuổi bắt đầu. Với một số vắc xin như phế cầu, Hib, bé bắt đầu muộn hơn có khi cần ít mũi hơn bé bắt đầu sớm. Đây là lý do lịch bù phải do cơ sở tiêm lập, không tự áp lịch của bé khác.
- Mũi nhắc phụ thuộc mũi cơ bản. Nếu loạt mũi cơ bản chưa đủ, mũi nhắc sẽ phải lùi theo.
Lập lịch bù cho bé: các bước
- Gom đủ giấy tờ: sổ tiêm, phiếu tiêm dịch vụ, ảnh chụp các trang sổ cũ nếu sổ bị mất.
- Tới trạm y tế hoặc cơ sở tiêm dịch vụ và nói rõ "cháu bị trễ lịch, nhờ lập lịch bù".
- Nhân viên y tế đối chiếu mũi đã tiêm với hệ thống quản lý tiêm chủng, xác định mũi còn thiếu.
- Nhận lịch bù viết ra giấy hoặc ghi vào sổ: mũi nào tiêm hôm nay, mũi nào hẹn ngày nào.
- Đặt nhắc lịch trên điện thoại của cả bố mẹ và người hay đưa bé đi.
Nếu không còn giấy tờ và hệ thống cũng không có dữ liệu, bác sĩ sẽ tư vấn. Nguyên tắc chung của các tổ chức y tế là: không có bằng chứng tiêm thì xem như chưa tiêm, tiêm thêm một mũi vắc xin đã từng tiêm thường không gây hại.
Tiêm sớm hơn lịch: không nên
Ngược với trễ lịch, tiêm sớm hơn tuổi tối thiểu hoặc khoảng cách tối thiểu giữa hai mũi thì không được. Mũi tiêm quá sớm có thể không được tính và phải tiêm lại. Vì vậy dù tiện đường hay sắp đi xa, gia đình đừng nài tiêm sớm; hãy hỏi cơ sở tiêm xem có cách sắp xếp nào khác.
Tình huống hay gặp: cả nhà định về quê ăn Tết ba tuần, đúng lúc bé đến mũi 3 tháng. Cách xử lý thường là hỏi trạm y tế nơi về quê xem có tiêm được không (mang sổ theo), hoặc tiêm bù ngay khi trở lại. Không cần cố tiêm sớm trước ngày đi.
Trẻ sinh non: tiêm theo tuổi tính từ ngày sinh
Nhiều gia đình nghĩ bé sinh non phải "trừ tuổi" mới tiêm. Theo CDC và AAP, trẻ sinh non nhìn chung tiêm theo tuổi tính từ ngày sinh thật, với cùng liều như trẻ đủ tháng, vì chính các bé này dễ mắc bệnh nặng hơn. Có vài trường hợp riêng — ví dụ mũi viêm gan B sơ sinh ở bé rất nhẹ cân — bác sĩ sẽ có hướng dẫn cụ thể. Bố mẹ mang giấy ra viện đến buổi tiêm đầu tiên để bác sĩ nắm.
Khi bố mẹ còn băn khoăn
Lo lắng khi thấy con bị chích hai ba mũi một lúc là cảm giác rất thật. Cách tốt nhất là hỏi thẳng người khám sàng lọc: "Hôm nay cháu tiêm những gì, tách ra thì sao?". Bác sĩ sẽ giải thích lựa chọn. Nếu gia đình vẫn muốn tách, hãy hỏi lịch tách cụ thể và giữ đúng lịch đó, đừng để tách thành trễ.
Điều không nên làm là tự bỏ một mũi vì "cháu còn nhỏ quá" hoặc "để lớn tí rồi tiêm". Thời gian bé còn nhỏ chính là lúc nhiều bệnh nặng nhất.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
Dù tiêm một hay nhiều mũi, đúng lịch hay tiêm bù, các dấu hiệu cần đưa bé tới cơ sở y tế ngay vẫn như nhau: khó thở, thở rít, tím môi, phù mặt, mẩn đỏ lan nhanh; li bì, mềm nhũn, khó đánh thức; co giật; khóc thét nhiều giờ không dỗ được; bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C; sốt cao không hạ hoặc kéo dài hơn hai ngày; bỏ bú, nôn tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Tiêm nhiều mũi một lúc có hại cho bé không?
Với trẻ khoẻ mạnh, WHO, CDC và AAP đều cho biết tiêm nhiều vắc xin trong cùng buổi là an toàn và hiệu quả, không làm quá tải hệ miễn dịch. Mỗi mũi được tiêm ở một vị trí khác nhau. Phản ứng có thể nhỉnh hơn một chút, như sốt nhẹ.
Trễ lịch tiêm một tháng có phải tiêm lại từ đầu không?
Với phần lớn vắc xin thì không. Các mũi đã tiêm vẫn được tính, bé chỉ cần tiêm tiếp mũi còn thiếu càng sớm càng tốt theo lịch bù của cơ sở tiêm. Riêng rota có giới hạn tuổi, trễ quá thì không uống được nữa.
Hai vắc xin sống phải cách nhau bao lâu?
Theo hướng dẫn của CDC, hai vắc xin sống dạng tiêm hoặc tiêm cùng ngày, hoặc cách nhau ít nhất bốn tuần. Vì thế khi tiêm ở hai nơi, gia đình cần báo cho mỗi nơi biết mũi đã tiêm ở nơi kia.
Trẻ sinh non tiêm theo tuổi nào?
Nhìn chung trẻ sinh non tiêm theo tuổi tính từ ngày sinh thật, cùng liều như trẻ đủ tháng, theo CDC và AAP. Một số trường hợp riêng như mũi viêm gan B ở bé rất nhẹ cân thì bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể.
Có được tiêm sớm hơn lịch để kịp về quê không?
Không nên. Mũi tiêm sớm hơn tuổi hoặc khoảng cách tối thiểu có thể không được tính và phải tiêm lại. Có thể hỏi tiêm tại trạm y tế nơi về quê, hoặc tiêm bù ngay khi trở lại.
