Phản ứng thường gặp sau tiêm là đau, đỏ, sưng nhẹ chỗ tiêm, sốt nhẹ, quấy hoặc ngủ nhiều hơn trong một hai ngày — đó là dấu hiệu cơ thể bé đang "học" cách chống bệnh và thường tự hết. Bé cần quay lại cơ sở y tế ngay khi có khó thở, nổi mẩn lan nhanh, phù mặt, li bì, co giật, khóc thét không dỗ được nhiều giờ, hoặc bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C. Mỗi loại vắc xin có kiểu phản ứng và thời điểm riêng; biết trước giúp gia đình bình tĩnh mà vẫn không bỏ sót dấu hiệu cần đi khám.
Vì sao tiêm xong bé lại sốt, lại quấy
Vắc xin đưa vào cơ thể một phần mầm bệnh đã được làm cho vô hại, hoặc mầm bệnh sống đã giảm độc lực. Hệ miễn dịch nhận ra, phản ứng, tạo trí nhớ để lần sau gặp mầm bệnh thật thì chống lại nhanh. Trong lúc "phản ứng" ấy, chỗ tiêm có thể viêm nhẹ và cơ thể có thể sốt nhẹ.
Không có phản ứng gì cũng không có nghĩa là vắc xin "không ăn". Có bé sốt, có bé không, cả hai đều thường gặp.
Phản ứng tại chỗ tiêm
- Đau, đỏ, sưng nhẹ: thường xuất hiện trong ngày đầu, giảm dần sau một đến ba ngày. Bé có thể khóc khi bị chạm vào chân, cánh tay bên tiêm.
- Cục cứng nhỏ dưới da: có thể sờ thấy vài tuần sau một số mũi tiêm bắp rồi nhỏ dần. Không cần xoa bóp, không đắp gì.
- Đỏ lan rộng hơn ở mũi nhắc: ở một số mũi nhắc lại, vùng đỏ sưng có thể to hơn lần trước. Nếu bé vẫn chơi, ăn bình thường, vùng sưng không nóng rát tăng dần thì thường tự giảm; nếu lo, cứ đưa bé tới để nhân viên y tế xem.
Chăm chỗ tiêm: giữ sạch, có thể đặt khăn sạch thấm nước mát vài phút cho bé dễ chịu, mặc đồ rộng không cọ vào. Không đắp lá, không bôi dầu gió, cao xoa, không chọc nặn.
Phản ứng toàn thân
- Sốt nhẹ: hay gặp nhất trong 24–48 giờ đầu sau các vắc xin bất hoạt như 5 trong 1, 6 trong 1, phế cầu.
- Quấy khóc, khó chịu, bám người.
- Ngủ nhiều hơn hoặc ngủ chập chờn hơn.
- Bú, ăn kém hơn một chút.
Chăm bé lúc này: cho bú, uống nhiều lần; mặc thoáng, không ủ ấm; đo và ghi nhiệt độ; hạ sốt bằng thuốc chỉ theo hướng dẫn của nhân viên y tế đã dặn. Phần lớn bé trở lại bình thường sau một đến hai ngày.
Theo từng loại vắc xin: biết trước để không giật mình
| Vắc xin | Phản ứng thường gặp | Thời điểm hay xuất hiện |
|---|---|---|
| BCG (lao) | Nốt nhỏ ở cánh tay, thành mụn mủ, loét nông, đóng vảy, để lại sẹo nhỏ | Bắt đầu sau vài tuần, kéo dài vài tháng |
| 5 trong 1 (thành phần ho gà toàn tế bào) | Sốt, đau sưng chỗ tiêm, quấy | Trong 24–48 giờ đầu |
| 6 trong 1 (ho gà vô bào) | Như trên, thường nhẹ hơn | Trong 24–48 giờ đầu |
| Sởi, sởi – rubella, sởi – quai bị – rubella | Sốt nhẹ, có khi nổi ban nhẹ, không lây | Thường muộn, khoảng một đến hai tuần sau tiêm |
| Bại liệt uống | Hầu như không có phản ứng | — |
| Rota (uống) | Có thể quấy, tiêu chảy hoặc nôn nhẹ | Trong tuần đầu |
| Thuỷ đậu | Đau chỗ tiêm; ít khi vài nốt nhỏ giống thuỷ đậu | Có thể vài tuần sau |
Vết BCG: diễn tiến dài nhất, cũng dễ bị can thiệp nhất
Vài tuần sau tiêm, ở cánh tay bé nổi một nốt đỏ nhỏ, rồi thành mụn có mủ, có thể vỡ ra thành vết loét nông, sau đó đóng vảy và lành thành một sẹo nhỏ trong khoảng hai đến ba tháng. Diễn tiến này là bình thường.
Trước đây nhiều nhà nặn mủ, bôi thuốc đỏ, rắc bột, đắp lá cho "nhanh khô"; nay bác sĩ khuyên để yên: rửa nhẹ bằng nước sạch khi bẩn, thấm khô, mặc áo thoáng, không băng kín. Nếu thấy hạch ở nách bên tiêm sưng to, vết loét lan rộng, chảy mủ nhiều hoặc kéo dài quá lâu, đưa bé đi khám. Có bé không để lại sẹo rõ — không có nghĩa là phải tiêm lại; bác sĩ sẽ đánh giá.
Sởi: phản ứng đến muộn
Nhiều gia đình bất ngờ khi bé đã tiêm sởi một tuần, khoẻ re, rồi tự nhiên sốt nhẹ, nổi vài nốt ban. Đây là kiểu phản ứng thường gặp của vắc xin sống, thường nhẹ và tự hết. Phản ứng này không lây cho người khác. Nếu bé sốt cao, mệt nhiều, ho, đỏ mắt rõ, vẫn nên đưa đi khám để phân biệt với bệnh khác đang trùng thời điểm.
Rota: để ý bụng trong tuần đầu
Sau uống rota, một số bé quấy, đi ngoài lỏng hơn hoặc nôn nhẹ. Rất hiếm khi gặp lồng ruột. Đưa bé đi khám ngay nếu trong những ngày sau uống bé có những cơn khóc thét, co chân lên bụng, rồi lả đi; nôn nhiều; hoặc phân có máu, nhầy như mứt.
Dấu hiệu phải quay lại ngay
Bảng dưới gom những dấu hiệu mà WHO, Bộ Y tế và hội nhi khoa các nước đều coi là cần khám ngay sau tiêm. Không cần đoán là "phản ứng vắc xin" hay "bệnh khác" — cứ đưa bé đi, bác sĩ sẽ phân biệt.
| Dấu hiệu | Làm gì |
|---|---|
| Khó thở, thở rít, khò khè, tím môi; phù môi, mắt, mặt; mẩn đỏ, mề đay lan nhanh; nôn nhiều, tái nhợt | Gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay |
| Co giật | Đặt bé nằm nghiêng nơi an toàn, không cho gì vào miệng, gọi cấp cứu |
| Li bì, khó đánh thức, mềm nhũn | Đi khám ngay |
| Khóc thét liên tục nhiều giờ không dỗ được | Đi khám ngay |
| Bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C | Đi khám ngay |
| Sốt cao không hạ, hoặc sốt kéo dài hơn hai ngày | Đi khám |
| Bỏ bú, nôn tất cả mọi thứ, tiểu ít hẳn | Đi khám ngay |
| Chỗ tiêm sưng to, nóng đỏ tăng dần sau vài ngày, chảy mủ | Đi khám |
Phản ứng dị ứng nặng (phản vệ) rất hiếm và thường xảy ra trong vòng vài phút đến vài giờ đầu, đó là lý do bé được giữ lại theo dõi ít nhất 30 phút tại cơ sở tiêm. Về nhà, người lớn vẫn để mắt kỹ những giờ đầu.
Trùng hợp hay do vắc xin
Trẻ nhỏ hay ốm vặt, và lịch tiêm dày đặc trong năm đầu. Vì thế có những lần bé ốm đúng sau khi tiêm mà không phải do vắc xin: bé đã nhiễm cảm cúm từ trước, mọc răng, hoặc lây từ phòng chờ đông người. Ho nhiều, sổ mũi xanh, tiêu chảy kéo dài nhiều ngày thường là chuyện khác cần được khám riêng.
Gia đình không cần tự phân xử. Cứ kể với bác sĩ: "Cháu tiêm mũi ... hôm thứ Hai, từ thứ Tư bắt đầu ...". Mốc thời gian rõ ràng giúp bác sĩ đánh giá đúng hơn.
Báo lại phản ứng: việc nên làm
Khi bé có phản ứng nhiều hơn mức thường gặp — sốt cao, khóc kéo dài, sưng to — hãy báo lại với nơi đã tiêm, dù bé đã khỏi. Cơ sở tiêm chủng có trách nhiệm ghi nhận các phản ứng sau tiêm. Ghi chép của gia đình cũng giúp lần tiêm sau người khám sàng lọc cân nhắc kỹ hơn: có thể theo dõi lâu hơn, có thể chọn loại vắc xin khác phù hợp hơn.
Một lần phản ứng mạnh không có nghĩa là phải dừng tiêm các mũi sau. Quyết định đó thuộc về bác sĩ, dựa trên phản ứng cụ thể và loại vắc xin. Gia đình không tự bỏ mũi.
Những điều không nên làm
- Không ủ ấm, quấn chăn kín khi bé sốt.
- Không cạo gió, đánh gió cho trẻ — thói quen cũ có thể làm tổn thương da bé.
- Không tự cho thuốc theo lời mách, không dùng thuốc của anh chị hay của người lớn.
- Không đắp lá, khoai tây, chanh, không bôi dầu lên chỗ tiêm và vết BCG.
- Không chờ "để mai xem sao" khi đã thấy một dấu hiệu trong bảng phải quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Tiêm xong bé sốt bao lâu thì hết?
Với phần lớn vắc xin bất hoạt như 5 trong 1, 6 trong 1, sốt nhẹ thường xuất hiện trong 24–48 giờ đầu và tự hết sau một hai ngày. Sốt cao không hạ, sốt kéo dài hơn hai ngày, hoặc bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C thì cần đi khám.
Vết tiêm BCG bị mưng mủ có sao không?
Vài tuần sau tiêm, vết BCG thường nổi nốt, thành mụn mủ, loét nông rồi đóng vảy và lành thành sẹo nhỏ trong vài tháng. Đó là diễn tiến bình thường. Không nặn, không bôi, không đắp; nếu hạch nách sưng to hoặc vết loét lan rộng thì đưa bé đi khám.
Vì sao tiêm sởi cả tuần sau mới sốt?
Vắc xin sởi là vắc xin sống giảm độc lực, phản ứng thường đến muộn, khoảng một đến hai tuần sau tiêm, có thể sốt nhẹ và nổi ban nhẹ. Phản ứng này không lây và thường tự hết.
Bé không sốt sau tiêm có phải vắc xin không tác dụng?
Không. Có bé sốt, có bé không, cả hai đều thường gặp. Không có phản ứng không có nghĩa là bé không tạo được miễn dịch.
Dấu hiệu sốc phản vệ sau tiêm ở trẻ là gì?
Khó thở, thở rít, tím môi, phù môi mắt mặt, mẩn đỏ hay mề đay lan nhanh, nôn nhiều, tái nhợt, lả đi. Phản vệ rất hiếm và thường xảy ra sớm sau tiêm. Gặp các dấu hiệu này thì gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay.
