Lịch tiêm chủng mở rộng cho trẻ ở Việt Nam: mốc từ sơ sinh tới 18 tháng

Lịch tiêm chủng mở rộng là lịch tiêm miễn phí do Bộ Y tế tổ chức cho mọi trẻ em Việt Nam, bắt đầu ngay khi bé chào đời và kéo dài tới khoảng 18 tháng tuổi, phòng các bệnh như lao, viêm gan B, bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, viêm phổi – viêm màng não do Hib, sởi, rubella và viêm não Nhật Bản. Bé được tiêm ở trạm y tế xã/phường nơi gia đình đang ở, thường vào một ngày cố định trong tháng. Bài này nêu khung lịch đã ổn định nhiều năm để bố mẹ, ông bà hình dung trước; lịch cụ thể của bé luôn theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng và sổ tiêm của bé, vì chương trình có cập nhật theo từng giai đoạn.

Tiêm chủng mở rộng là gì, ai được tiêm

Chương trình Tiêm chủng mở rộng (thường viết tắt TCMR) được Việt Nam triển khai từ đầu thập niên 1980 với sự hỗ trợ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và UNICEF, rồi mở dần ra cả nước. Nhà nước mua vắc xin, trạm y tế tổ chức tiêm, gia đình không phải trả tiền vắc xin.

Mọi trẻ em đang sống tại Việt Nam đều thuộc diện được tiêm, kể cả bé sinh ở tỉnh khác rồi theo bố mẹ lên thành phố làm ăn. Gia đình chuyển chỗ ở thì mang sổ tiêm tới trạm y tế nơi ở mới và báo để cán bộ đưa bé vào danh sách. Không cần hộ khẩu tại chỗ mới được tiêm.

Những thành tựu mà chương trình góp phần tạo nên đã được WHO công nhận: Việt Nam được chứng nhận thanh toán bệnh bại liệt năm 2000 và loại trừ uốn ván sơ sinh năm 2005. Ông bà nào từng thấy trẻ con trong xóm bị bại liệt hay chết vì uốn ván rốn ngày trước sẽ hiểu những mũi tiêm nhỏ này đã thay đổi bao nhiêu thứ.

Khung lịch tiêm chủng mở rộng theo tháng tuổi

Bảng dưới đây là khung thường được trạm y tế dùng trong những năm gần đây. Hãy xem nó như tấm bản đồ để bố mẹ biết mốc nào sắp tới, còn ngày giờ thật thì theo giấy hẹn và sổ tiêm.

Một vài điều cần nói thêm về bảng này:

• Vắc xin mới được đưa vào dần. Bộ Y tế bổ sung vắc xin theo kế hoạch và khả năng cung ứng, ví dụ vắc xin rota (phòng tiêu chảy do virus rota) đang được triển khai dần, mỗi địa phương bắt đầu một thời điểm. Trạm y tế sẽ báo nếu bé thuộc diện.
• Bại liệt có hai dạng. Dạng uống nhỏ vào miệng, dạng tiêm vào bắp. Bé có thể nhận cả hai trong năm đầu, đó là thiết kế của chương trình chứ không phải tiêm trùng.
• Vùng có nguy cơ có thêm vắc xin. Ở một số nơi, chương trình có thêm vắc xin tả hoặc thương hàn theo đợt. Gia đình ở vùng khác thường không gặp.

Vì sao lịch lại bắt đầu sớm như vậy

Nhiều ông bà thắc mắc: cháu mới lọt lòng, da còn đỏ hỏn, sao đã tiêm? Câu trả lời nằm ở chỗ những bệnh được chọn vào đầu lịch là bệnh nặng nhất với trẻ càng nhỏ.

Viêm gan B trong 24 giờ đầu

Virus viêm gan B có thể truyền từ mẹ sang con lúc sinh. Trẻ nhiễm từ sơ sinh có khả năng mang bệnh mạn tính suốt đời cao hơn nhiều so với người nhiễm khi đã lớn. WHO khuyến cáo mũi viêm gan B sơ sinh càng sớm càng tốt, lý tưởng trong 24 giờ đầu. Vì vậy mũi này thường được tiêm ngay ở nhà hộ sinh, bệnh viện trước khi mẹ con về nhà. Nếu bé chưa được tiêm vì lý do nào đó, bố mẹ báo trạm y tế để được hướng dẫn tiêm bù.

BCG trong tháng đầu

BCG giúp phòng các thể lao nặng như lao màng não ở trẻ nhỏ. Vết tiêm ở cánh tay sẽ trải qua nhiều giai đoạn trong vài tháng (nổi sẩn, có mủ, đóng vảy, để lại sẹo nhỏ) — đó là diễn tiến thường gặp, bài về phản ứng sau tiêm nói kỹ hơn.

Ba mũi 5 trong 1 cách nhau một tháng

Ho gà là bệnh nặng nhất với trẻ dưới sáu tháng, chính lứa tuổi mà miễn dịch còn non. Ba mũi liền nhau lúc 2, 3, 4 tháng giúp bé có bảo vệ sớm nhất có thể. Lùi lịch không làm vắc xin "tốt hơn", chỉ kéo dài thời gian bé chưa được bảo vệ.

Một buổi tiêm ở trạm y tế diễn ra thế nào

Trạm y tế thường tổ chức tiêm chủng vào một hoặc vài ngày cố định mỗi tháng, gửi giấy mời hoặc nhắn qua cộng tác viên dân số, loa phường, nhóm nhắn tin của khu phố. Quy trình một buổi tiêm gồm các bước mà người đưa bé đi nên biết trước:

1. Đón tiếp, kiểm tra sổ. Cán bộ xem sổ tiêm hoặc tra trên hệ thống để biết bé đến mũi nào.
2. Khám sàng lọc. Nhân viên y tế hỏi tình trạng bé hôm nay, đo nhiệt độ, nghe tim phổi, hỏi phản ứng ở lần tiêm trước. Đây là lúc nói thật mọi điều bố mẹ thấy lạ.
3. Tư vấn. Cán bộ cho biết bé tiêm vắc xin gì, phản ứng có thể gặp, khi nào quay lại.
4. Tiêm hoặc uống. Người lớn bế bé theo hướng dẫn.
5. Theo dõi tại chỗ ít nhất 30 phút. Đây là quy định của Bộ Y tế, không bỏ về sớm dù bé đang ngủ ngon.
6. Ghi sổ, hẹn mũi sau. Kiểm tra lại sổ đã được ghi đúng tên vắc xin, ngày tiêm trước khi ra về.

Nếu ông bà là người đưa cháu đi, bố mẹ nên dặn trước những điều cần khai: cháu có đang dùng thuốc gì theo đơn không, lần trước có sốt cao hay quấy khóc kéo dài không, cháu có từng dị ứng gì không. Một mẩu giấy ghi sẵn bỏ vào sổ tiêm giúp ông bà khỏi phải nhớ.

Bé ốm đúng ngày tiêm thì sao

Ho nhẹ, sổ mũi, không sốt thường không phải lý do để hoãn. Bé đang sốt, đang ốm nặng hơn thì nhân viên y tế sẽ quyết định hoãn đến khi bé khoẻ. Điều quan trọng là để người khám sàng lọc quyết định, không tự ở nhà vì "thấy cháu hơi sụt sịt".

Những trường hợp bé cần được khám kỹ hơn, có khi ở bệnh viện, trước khi tiêm: trẻ sinh non nhẹ cân, trẻ có bệnh tim, bệnh máu, đang điều trị thuốc ức chế miễn dịch, từng có phản ứng nặng ở lần tiêm trước. Bố mẹ cứ mang giấy ra viện, đơn thuốc theo để bác sĩ đọc.

Lỡ hẹn một buổi cũng không sao. Bé được tiêm bù vào buổi kế tiếp hoặc theo hướng dẫn của trạm, phần lớn các mũi không phải tiêm lại từ đầu. Bài "Tiêm nhiều mũi cùng ngày, tiêm trễ lịch" trong mục này nói kỹ chuyện đó.

Sau mốc 18 tháng thì còn gì

Với khung TCMR, mũi 18 tháng là mốc lớn cuối cùng của tuổi nhà trẻ, ngoài mũi 3 viêm não Nhật Bản rơi vào khoảng 2 tuổi. Sau đó lịch thưa hẳn. Ở tuổi mẫu giáo, nhiều gia đình bổ sung các vắc xin dịch vụ như thuỷ đậu, cúm hằng năm, nhắc bạch hầu – ho gà – uốn ván trước tuổi đi học. Những vắc xin này không bắt buộc trong chương trình, nhưng bác sĩ nhi có thể khuyên tuỳ hoàn cảnh từng bé. Bài "Vắc xin dịch vụ khác gì tiêm chủng mở rộng" giải thích cách cân nhắc.

Một mẹo nhỏ: khi bé tròn 18 tháng và xong mũi cuối, bố mẹ lật sổ ra đếm lại từng ô. Ô nào còn trống thì hỏi trạm y tế luôn, đừng để tới lúc làm hồ sơ đi học mới phát hiện.

Những hiểu lầm hay gặp trong nhà

• "Vắc xin miễn phí thì kém hơn vắc xin dịch vụ." Vắc xin trong TCMR được cấp phép, kiểm định trước khi dùng. Hai loại khác nhau ở số bệnh gộp trong một mũi, ở loại thành phần ho gà, ở lịch và giá, không phải ở chỗ "loại rẻ không ăn thua".
• "Cháu bú mẹ rồi, không cần tiêm." Sữa mẹ có kháng thể quý nhưng không thay được vắc xin cho những bệnh như sởi, ho gà, uốn ván.
• "Tiêm xong kiêng tắm." Trước đây nhiều nhà kiêng tắm cho cháu vài ngày sau tiêm; nay bác sĩ khuyên vẫn tắm, lau người bình thường bằng nước ấm, chỉ cần nhẹ tay chỗ tiêm.
• "Đắp lá, chườm khoai lên chỗ tiêm cho tan." Không nên đắp bất cứ thứ gì lên chỗ tiêm, nhất là vết BCG. Để thoáng, sạch là đủ.

Khi nào đưa bé đi khám ngay sau tiêm

Phần lớn bé chỉ đau chỗ tiêm, sốt nhẹ, quấy một hai ngày. Đưa bé tới cơ sở y tế gần nhất ngay nếu thấy:

• Khó thở, thở rít, tím môi, nổi mẩn đỏ lan nhanh khắp người, phù môi mắt — nhất là trong vài giờ đầu.
• Li bì, khó đánh thức, mềm nhũn, da tái nhợt.
• Co giật.
• Khóc thét liên tục không dỗ được kéo dài nhiều giờ.
• Bé dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C trở lên, hoặc bé bất kỳ tuổi nào sốt cao không hạ, sốt kéo dài quá hai ngày.
• Bỏ bú hẳn, nôn tất cả mọi thứ.

Hãy mang theo sổ tiêm khi đi khám để bác sĩ biết bé vừa tiêm vắc xin gì.

Cách tìm hiểu thêm

Nguồn chính thức là Chương trình Tiêm chủng mở rộng quốc gia (Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương phụ trách chuyên môn) và trạm y tế xã/phường nơi gia đình đang sống. Khi đọc lịch tiêm trên mạng xã hội, nhìn xem ai đăng và đăng năm nào: lịch có thể đã thay đổi. Cách chắc nhất vẫn là cầm sổ tiêm tới trạm và hỏi: "Cháu nhà mình còn thiếu mũi nào, mũi tới là ngày nào?" — câu ấy cán bộ trạm trả lời hằng ngày, không ai thấy phiền.