Trước khi tiêm, bé không cần nhịn ăn, không cần uống thuốc gì: chỉ cần ăn bú bình thường, mặc áo dễ vén tay, mang đủ sổ tiêm và kể thật với người khám sàng lọc về sức khoẻ của bé. Sau khi tiêm, gia đình ở lại cơ sở tiêm ít nhất 30 phút, rồi về nhà theo dõi sát trong 24–48 giờ: cho bé bú, uống nhiều hơn, mặc thoáng, vẫn tắm bình thường, không đắp gì lên chỗ tiêm. Bài này đi theo từng mốc thời gian, để người đưa bé đi tiêm — bố mẹ hay ông bà — biết mình cần làm gì.
Tối hôm trước: chuẩn bị một túi nhỏ
Buổi tiêm thường đông, chờ lâu. Chuẩn bị từ tối hôm trước giúp sáng hôm sau khỏi cuống.
- Sổ tiêm chủng của bé, giấy hẹn hoặc tin nhắn hẹn.
- Giấy tờ y tế liên quan nếu có: giấy ra viện, đơn thuốc đang dùng, kết quả khám gần nhất.
- Một mẩu giấy ghi sẵn những điều cần khai (phần dưới có gợi ý).
- Tã, khăn sữa, khăn lau, một bộ áo thay.
- Nước cho bé (với bé đã ăn dặm), bình sữa nếu bé bú bình; mẹ cho con bú thì mặc áo dễ cho bú.
- Một món đồ quen của bé: khăn ôm, con thú bông nhỏ, cuốn sách vải.
- Nhiệt kế ở nhà để sẵn chỗ dễ lấy, kiểm tra còn pin.
Cho bé ngủ đủ đêm trước, không đổi giờ giấc thất thường. Một bé ngủ đủ thường bình tĩnh hơn trong phòng chờ ồn ào.
Sáng ngày tiêm: ăn bú bình thường
Không có hướng dẫn nào yêu cầu trẻ nhịn ăn trước khi tiêm. Bé bú no, ăn bữa sáng như mọi ngày là tốt. Đến sớm một chút để không phải vội.
Chọn quần áo: áo cộc tay hoặc áo cài cúc trước, quần dễ kéo xuống vì nhiều mũi tiêm vào đùi ở trẻ nhỏ. Tránh body liền mảnh cài dưới đáy, vì phải cởi gần hết mới lộ được đùi.
Nếu sáng ấy bé có biểu hiện lạ — sốt, nôn, tiêu chảy, quấy khác thường — vẫn có thể đưa tới để khám sàng lọc, nhưng nói rõ ngay từ đầu. Người khám sẽ quyết định tiêm hay hẹn lại.
Lúc khám sàng lọc: khai gì cho đủ
Khám sàng lọc trước tiêm là bước quan trọng nhất của buổi tiêm. Người khám không có thời gian hỏi mọi thứ, nên gia đình chủ động nói. Mẩu giấy nên ghi các ý sau:
| Điều cần khai | Ví dụ cách nói |
|---|---|
| Sức khoẻ mấy ngày qua | "Cháu sổ mũi từ hôm kia, không sốt, vẫn bú tốt." |
| Phản ứng ở lần tiêm trước | "Mũi lần trước cháu sốt cao hai ngày, khóc rất lâu." |
| Dị ứng đã biết | "Cháu từng nổi mề đay sau khi ăn trứng." |
| Thuốc đang dùng theo đơn | "Cháu đang dùng thuốc bác sĩ kê cho bệnh ... từ tuần trước." |
| Bệnh nền, sinh non | "Cháu sinh non, nằm viện ba tuần." |
| Đã tiêm ở nơi khác | "Tháng trước cháu tiêm một mũi dịch vụ, đây là phiếu." |
| Người trong nhà có bệnh suy giảm miễn dịch | Quan trọng với một số vắc xin uống, vắc xin sống. |
Nếu ông bà đưa cháu đi, bố mẹ hãy viết mẩu giấy này bằng chữ to, rõ. Ông bà chỉ việc đưa cho người khám đọc.
Trong lúc tiêm: bế đúng để nhanh và đỡ đau
Người lớn ngồi, đặt bé trên lòng, một tay ôm vòng qua người bé, tay kia giữ chân hoặc cánh tay bé theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Bé được ôm chặt, áp vào người thân thì mũi tiêm nhanh và an toàn hơn so với để bé nằm một mình trên bàn.
Với bé còn bú mẹ, cho bú ngay trước, trong và sau khi tiêm là cách dỗ được WHO khuyến khích. Bé lớn hơn thì người lớn nói nhỏ, nhìn vào mắt bé, chỉ cho bé một thứ để nhìn. Bài "Giúp bé bớt sợ khi đi khám, đi tiêm" trong mục này nói kỹ hơn cách dỗ theo từng tuổi.
Người lớn giữ bình tĩnh là phần quan trọng của việc giữ bé. Nếu ông bà sợ nhìn kim tiêm, cứ quay mặt đi, chỉ cần tay vẫn ôm chắc.
Ba mươi phút ở lại: nhìn gì
Bộ Y tế quy định trẻ ở lại theo dõi tại cơ sở tiêm ít nhất 30 phút. Phản ứng dị ứng nặng hiếm gặp nhưng thường xuất hiện sớm, và ở lại là để nếu có thì được xử trí ngay.
Trong 30 phút đó, người lớn để ý:
- Nhịp thở có bình thường không, có thở rít, thở nhanh, co kéo ngực không.
- Da có nổi mẩn đỏ, mề đay lan nhanh không; môi, mắt có sưng không.
- Màu da, màu môi có tái hay tím không.
- Bé có tỉnh, có phản ứng khi được gọi, được chạm vào không.
Bé ngủ trong lúc chờ là bình thường, nhưng vẫn để bé ở chỗ người lớn nhìn thấy mặt. Đừng đắp kín đầu. Thấy bất kỳ điều gì lạ, báo ngay cho nhân viên y tế đang trực.
Về nhà: 24 đến 48 giờ đầu
Ăn bú và nước
Cho bé bú mẹ, bú sữa thường xuyên hơn một chút. Bé đã ăn dặm thì cho ăn món quen, mềm, chia nhiều bữa nếu bé ăn ít. Bé lớn hơn thì mời uống nước nhiều lần trong ngày.
Mặc và nằm
Mặc đồ mỏng, thoáng vừa với thời tiết. Không quấn nhiều lớp, không đắp chăn dày khi bé có sốt — trước đây nhiều nhà ủ ấm để "ra mồ hôi cho hết sốt", nay bác sĩ khuyên để bé thoáng mát. Bế, đặt bé nằm sao cho không đè lên chỗ tiêm.
Tắm và vệ sinh
Vẫn tắm hoặc lau người cho bé bằng nước ấm như mọi ngày, trong phòng kín gió, làm nhanh. Chỗ tiêm có thể rửa bằng nước sạch, thấm khô nhẹ. Không xoa bóp mạnh chỗ tiêm.
Chỗ tiêm
Không đắp lá, khoai tây, chanh, không bôi dầu gió, cao xoa, kem lạ. Nếu chỗ tiêm đỏ, đau, có thể đặt một khăn sạch thấm nước mát lên vài phút cho bé dễ chịu. Riêng vết BCG ở tay: để khô thoáng hoàn toàn, không đắp, không nặn, không băng kín.
Sốt
Đo nhiệt độ khi sờ thấy bé nóng, ghi lại giờ và số đo. Sốt nhẹ trong một hai ngày đầu là phản ứng thường gặp. Hạ sốt bằng thuốc chỉ dùng khi đã được nhân viên y tế dặn và đúng theo hướng dẫn họ đưa — không tự cho thuốc theo lời mách, không dùng thuốc người lớn chia nhỏ.
Giấc ngủ và hoạt động
Bé có thể ngủ nhiều hơn hoặc quấy hơn. Giữ nhịp sinh hoạt nhẹ nhàng, không đưa bé đi chơi chỗ đông ngay chiều hôm đó. Đêm đầu, người lớn ngủ gần bé để nghe được bé.
Một cuốn nhật ký nhỏ sau tiêm
Ghi lại vài dòng ngay trên điện thoại hoặc giấy kẹp sổ tiêm: ngày tiêm, tên vắc xin, sau tiêm bé thế nào (sốt mấy độ, kéo dài bao lâu, có quấy, bỏ bú không, chỗ tiêm có sưng không). Lần tiêm sau, ghi chép này giúp người khám sàng lọc đánh giá chính xác hơn — thay vì "hình như lần trước cháu sốt".
Cách này đặc biệt có ích khi bố mẹ đi làm, ông bà ở nhà trông cháu sau tiêm: ông bà ghi, tối bố mẹ đọc là nắm được cả ngày.
Khi nào đưa bé đi khám ngay
Đưa bé tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115 khi:
- Khó thở, thở rít, tím môi, phù mặt, nổi mẩn lan nhanh.
- Bé li bì, khó đánh thức, mềm nhũn, tái nhợt.
- Co giật.
- Khóc thét liên tục nhiều giờ, dỗ cách nào cũng không nín.
- Bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C; bé lớn hơn sốt cao không hạ, hoặc sốt kéo dài hơn hai ngày.
- Bỏ bú, nôn tất cả, đi tiểu ít hẳn.
- Chỗ tiêm sưng to lan rộng, nóng đỏ tăng dần sau vài ngày, chảy mủ.
Bài "Phản ứng sau tiêm: điều thường gặp và dấu hiệu phải quay lại" giải thích kỹ hơn từng phản ứng theo loại vắc xin.
Câu hỏi thường gặp
Trước khi tiêm bé có phải nhịn ăn không?
Không. Bé ăn bú bình thường trước khi tiêm. Bú mẹ ngay trước và trong lúc tiêm còn giúp bé bớt đau, được WHO khuyến khích.
Tiêm xong có được tắm cho bé không?
Được. Vẫn tắm hoặc lau người bằng nước ấm như mọi ngày, trong phòng kín gió, làm nhanh và nhẹ tay ở chỗ tiêm. Kiêng tắm là thói quen cũ, không cần thiết.
Vì sao phải ở lại 30 phút sau tiêm?
Phản ứng dị ứng nặng sau tiêm rất hiếm nhưng thường xuất hiện sớm. Ở lại ít nhất 30 phút tại cơ sở tiêm theo quy định của Bộ Y tế để nếu có thì được xử trí ngay.
Chỗ tiêm bị sưng đỏ có nên chườm không?
Có thể đặt khăn sạch thấm nước mát lên vài phút cho bé dễ chịu. Không đắp lá, khoai tây, không bôi dầu gió hay kem lạ. Sưng lan rộng, nóng đỏ tăng dần hoặc chảy mủ thì đưa bé đi khám.
Ông bà đưa cháu đi tiêm cần mang gì?
Sổ tiêm, giấy hẹn, giấy ra viện hoặc đơn thuốc nếu có, và một mẩu giấy bố mẹ ghi sẵn những điều cần khai về sức khoẻ của cháu. Thêm tã, khăn, áo thay và món đồ quen của bé.
