Mắt của trẻ nhỏ: dấu hiệu lác, nhìn kém và khi nào nên đi khám

Mắt trẻ sơ sinh đôi khi lệch thoáng qua trong khoảng 4 tháng đầu, đó là chuyện thường gặp; nhưng mắt lệch liên tục, hoặc vẫn lệch sau 4 tháng tuổi, thì nên đưa bé đi khám mắt. Những dấu hiệu khác cần khám: bé không nhìn theo mặt người khi đã khoảng 3 tháng, hay nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn, nhìn rất gần, đồng tử có ánh trắng trên ảnh chụp có đèn flash. Thị lực phát triển mạnh nhất trong những năm đầu đời, nên phát hiện sớm giúp việc điều trị — như đeo kính hay che mắt theo chỉ định — hiệu quả hơn nhiều.

Bé nhìn thấy gì theo từng giai đoạn

Mắt bé không "nhìn rõ ngay từ đầu". Thị lực hoàn thiện dần trong nhiều năm, và não bé học cách nhìn qua việc dùng mắt hằng ngày.

Mỗi bé một nhịp, sớm muộn vài tuần đến vài tháng là thường. Bảng này để gia đình biết nên để ý gì, không phải để kiểm tra bé.

Lác mắt: khi nào bình thường, khi nào nên khám

Lệch thoáng qua ở bé nhỏ

Trong khoảng 4 tháng đầu, hai mắt bé đôi khi chạy lệch nhau một lúc — một mắt nhìn vào trong hoặc ra ngoài — rồi trở lại. Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) coi đây là hiện tượng thường gặp khi bé còn đang học phối hợp hai mắt.

Giả lác: mắt trông lệch mà không lệch

Nhiều bé người Á Đông có sống mũi thấp, rộng và nếp da ở góc mắt trong. Khi nhìn sang một bên, phần lòng trắng phía trong bị che bớt, nên mắt trông như bị lác. Đây gọi là giả lác, thường bớt dần khi mặt bé lớn lên. Tuy vậy, chỉ bác sĩ khám mới phân biệt chắc được với lác thật — gia đình đừng tự kết luận là "giả".

Dấu hiệu nên đưa bé đi khám mắt

• Một mắt lệch liên tục, ở bất kỳ tuổi nào.
• Mắt vẫn lệch, dù thoáng qua, sau khoảng 4 tháng tuổi.
• Lệch xuất hiện khi bé mệt, ốm, hoặc khi nhìn xa.
• Bé hay nghiêng đầu, xoay mặt sang một bên khi nhìn.
• Ảnh chụp có đèn flash thấy ánh phản chiếu ở hai đồng tử không giống nhau.

Lác cần được khám vì não có xu hướng "tắt bớt" hình ảnh từ mắt lệch để tránh nhìn đôi. Lâu dần mắt ấy kém đi — gọi là nhược thị. Nhược thị được phát hiện và điều trị càng sớm thì kết quả càng tốt.

Dấu hiệu bé có thể nhìn kém

Trẻ nhỏ không biết nói "con nhìn mờ" vì bé không biết thế nào là rõ. Gia đình nhận ra qua cách bé sinh hoạt:

• Khoảng 3 tháng mà bé không nhìn theo mặt người, không nhìn vào mắt người lớn.
• Mắt rung giật qua lại liên tục.
• Hay nheo mắt, dụi mắt, chớp mắt nhiều.
• Cầm sách, đồ vật sát mặt; ngồi sát tivi.
• Hay vấp, va vào đồ vật hơn trẻ cùng tuổi, nhất là khi ánh sáng yếu.
• Che một mắt thì bé không chịu, khó chịu rõ (gợi ý mắt kia nhìn kém) — để bác sĩ làm phép thử này thì chính xác hơn.
• Bé 3–6 tuổi kêu nhức đầu, mỏi mắt khi tô vẽ, xem sách.

Những dấu hiệu cần khám sớm, không chờ

• Ánh trắng ở đồng tử trên ảnh có đèn flash hoặc nhìn thấy dưới ánh đèn, thay cho ánh đỏ thường thấy. Cần đi khám mắt sớm để bác sĩ kiểm tra.
• Đồng tử mờ đục, trông như có lớp sương.
• Mắt to bất thường, chảy nước mắt nhiều và sợ ánh sáng cùng lúc.
• Mắt đỏ, sưng, có nhiều ghèn ở trẻ sơ sinh, hoặc mắt đỏ kèm sốt, đau.
• Chấn thương mắt, hoặc hoá chất bắn vào mắt: rửa ngay bằng thật nhiều nước sạch chảy liên tục trong nhiều phút, rồi đi khám.

Những chuyện mắt hay gặp khác

Chảy nước mắt, ghèn một bên kéo dài

Ở trẻ nhỏ, chảy nước mắt sống, có ghèn một bên từ những tuần đầu thường do tắc ống lệ mũi, phần lớn tự thông trong năm đầu. Bác sĩ có thể hướng dẫn cách vệ sinh và xoa nhẹ vùng góc mắt. Lau ghèn bằng bông sạch thấm nước đun sôi để nguội, lau từ góc trong ra góc ngoài, mỗi mắt một miếng bông.

Trước đây nhiều nhà nhỏ sữa mẹ, nước lá vào mắt bé; nay bác sĩ khuyên không nhỏ bất cứ thứ gì vào mắt bé khi chưa được khám, kể cả thuốc nhỏ mắt mua sẵn.

Trẻ sinh non

Bé sinh non thường được hẹn khám đáy mắt để sàng lọc bệnh võng mạc trẻ sinh non. Đây là những buổi khám không nên lỡ, dù bé đã về nhà và trông rất khoẻ.

Cận thị ở tuổi mẫu giáo

Nhiều nghiên cứu ở châu Á cho thấy trẻ được chơi ngoài trời nhiều hơn có nguy cơ cận thị thấp hơn. Cho bé ra ngoài trời mỗi ngày — sân chung, công viên, vườn nhà — vừa tốt cho mắt vừa tốt cho vận động. Chuyện màn hình theo tuổi có bài riêng ở wiki khác trong hệ; ở đây chỉ nhắc WHO (2019) khuyên trẻ dưới 1 tuổi không dùng màn hình.

Khám mắt cho bé: khi nào, ở đâu, khám gì

• Sau sinh và trong các lần khám định kỳ, bác sĩ nhi soi ánh đồng tử, xem mắt nhìn theo, kiểm tra hai mắt có thẳng hàng.
• Từ khoảng 1 tuổi, một số nơi có máy sàng lọc thị lực bằng ảnh chụp, không cần bé hợp tác.
• Từ khoảng 3–4 tuổi, bé có thể đo thị lực bằng bảng hình hoặc chữ E xoay.
• Bất cứ khi nào có dấu hiệu ở các mục trên: khám ở chuyên khoa mắt — khoa mắt bệnh viện nhi, bệnh viện mắt, khoa mắt bệnh viện tỉnh.

Khám mắt cho trẻ nhỏ thường cần nhỏ thuốc giãn đồng tử và chờ vài chục phút, nên đi sớm, mang theo đồ ăn nhẹ, sách cho bé. Sau khám bé có thể chói mắt vài giờ.

Khi bé được cho đeo kính hoặc che mắt

Đeo kính ở trẻ nhỏ không phải là "con hỏng mắt rồi", mà là giúp mắt nhận hình ảnh rõ để não học nhìn đúng. Nếu bác sĩ chỉ định che một mắt, đó là để buộc mắt yếu làm việc. Vài điều giúp bé quen:

• Đeo đúng theo thời gian bác sĩ dặn, đều đặn mỗi ngày.
• Bắt đầu đeo lúc bé đang làm việc thích — xem sách tranh, tô màu, chơi đồ chơi yêu thích.
• Gọng mềm, có dây đeo sau đầu cho bé nhỏ.
• Cả nhà khen, không chọc ghẹo "bốn mắt".
• Tái khám đúng hẹn để bác sĩ điều chỉnh.