Rôm sảy, chàm sữa, mẩn ngứa ở trẻ nhỏ: phân biệt và chăm da

Rôm sảy là những hạt nhỏ li ti đỏ hoặc trong ở cổ, lưng, ngực, nếp gấp, xuất hiện khi bé nóng và đổ mồ hôi; chỉ cần làm mát, mặc thoáng là đỡ trong vài ngày. Chàm sữa (viêm da cơ địa ở trẻ nhỏ) là những mảng da khô, đỏ, sần, ngứa, hay ở má, trán, mặt ngoài tay chân — không phải do sữa — và cần dưỡng ẩm đều đặn, tránh thứ gây kích ứng, đi khám khi nặng. Mẩn ngứa, mề đay nổi lên đột ngột thường tự hết, nhưng nếu kèm sưng môi mặt, khó thở, nôn thì phải đi cấp cứu ngay.

Ba vấn đề da hay gặp nhất: phân biệt nhanh

Bảng chỉ giúp người lớn mô tả và biết việc cần làm. Da trẻ nhỏ có rất nhiều loại ban khác; khi không chắc, hãy cho bác sĩ xem — chụp ảnh lúc ban rõ nhất cũng rất có ích vì ban có thể mờ đi khi đến phòng khám.

Rôm sảy: làm mát là chính

Rôm sảy xảy ra khi tuyến mồ hôi của bé bị tắc, mồ hôi đọng lại dưới da. Trẻ nhỏ dễ bị vì tuyến mồ hôi chưa hoàn thiện, và vì người lớn hay sợ cháu lạnh nên mặc nhiều lớp.

• Mặc thoáng: một lớp cotton mỏng, rộng; mùa hè ở trong nhà có thể chỉ mặc áo ba lỗ, bỉm. Sờ gáy, lưng bé: ấm và khô là vừa, ẩm mồ hôi là đang nóng.
• Phòng mát: quạt gió nhẹ không thổi thẳng, điều hoà để ở mức dễ chịu. Tránh để bé ngủ áp lâu trên đệm da, chiếu nilon bí.
• Tắm hằng ngày bằng nước mát vừa phải hoặc ấm, lau khô nhẹ, để da khô thoáng một lúc trước khi mặc đồ.
• Không bôi kem đặc, dầu lên vùng rôm sảy — làm bít lỗ chân lông thêm.
• Phấn rôm: AAP khuyên không dùng phấn bột cho trẻ nhỏ vì bé có thể hít phải bụi phấn. Làm mát da là đủ.
• Cắt móng tay để bé gãi không trầy.

Rôm sảy thường đỡ rõ trong 2–3 ngày khi bé được mát. Nếu hạt mọc thành mụn mủ, đỏ lan, bé sốt — đi khám.

Chàm sữa: chăm da hằng ngày

Tên "chàm sữa" khiến nhiều nhà nghĩ do bé bú sữa, rồi đổi sữa, kiêng sữa mẹ. Thực ra đây là viêm da cơ địa (eczema), liên quan đến hàng rào bảo vệ của da kém, da dễ mất nước và dễ kích ứng. Nhiều bé bắt đầu trong vài tháng đầu đời. Theo AAP, phần lớn trẻ đỡ dần khi lớn lên.

Dưỡng ẩm là việc quan trọng nhất

• Bôi kem dưỡng ẩm không mùi, không chất tạo màu, cho trẻ em, ít nhất hai lần mỗi ngày, cả lúc da đang đẹp.
• Bôi lớp dày, theo chiều lông, không chà xát.
• Bôi ngay sau khi tắm, khi da còn hơi ẩm, trong vòng vài phút.
• Loại kem đặc thường giữ ẩm tốt hơn loại lotion lỏng; chọn loại bé không bị kích ứng (thử ở một vùng nhỏ trước).

Tắm thế nào

• Tắm nhanh, khoảng 5–10 phút, nước ấm (không nóng).
• Dùng sữa tắm dịu nhẹ, không mùi, lượng ít; tránh xà phòng tạo nhiều bọt, chất tẩy mạnh.
• Thấm khô bằng khăn mềm, không chà.

Tránh thứ làm da nặng thêm

• Quần áo len, sợi tổng hợp cọ vào da; ưu tiên cotton mềm.
• Nước hoa, nước xả vải thơm, sản phẩm có mùi.
• Nóng, đổ mồ hôi nhiều — chàm hay nặng hơn khi bé bị nóng.
• Nước dãi đọng ở má, cằm khi bé mọc răng: lau nhẹ, bôi một lớp dưỡng mỏng.
• Gãi: cắt móng tay ngắn, có thể đeo bao tay vải mỏng cho bé nhỏ khi ngủ.

Thuốc bôi và chuyện ăn uống

Khi chàm đỏ, ngứa nhiều, bác sĩ có thể kê thuốc bôi chống viêm trong thời gian ngắn. Kem bôi có chứa corticoid chỉ nên dùng khi bác sĩ kê, đúng chỗ, đúng thời gian — không mua theo lời mách, không dùng kem của người lớn.

Về ăn uống: phần lớn trẻ bị chàm không cần kiêng thức ăn. Một số trẻ chàm nặng, khởi phát sớm, có thể kèm dị ứng thức ăn — hãy để bác sĩ đánh giá trước khi kiêng bất cứ thứ gì, vì kiêng tràn lan dễ làm bé thiếu chất. Mẹ đang cho con bú không cần tự kiêng hải sản, trứng, sữa nếu bác sĩ không dặn. Với trẻ chàm nặng sắp ăn dặm, hướng dẫn của Viện Quốc gia về Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Hoa Kỳ (NIAID, 2017) khuyên hỏi bác sĩ về cách giới thiệu sớm một số thực phẩm dễ dị ứng.

Mề đay, mẩn ngứa đột ngột

Mề đay ở trẻ nhỏ hay gặp nhất khi bé đang hoặc vừa nhiễm virus (cảm, sốt). Cũng có thể do một món ăn mới, thuốc, côn trùng đốt, nhưng nhiều trường hợp không tìm được nguyên nhân. Từng nốt thường mất trong vài giờ, đợt mề đay thường hết trong vài ngày.

• Mặc thoáng, để phòng mát; chườm mát nhẹ bằng khăn ướt để đỡ ngứa (không chườm đá).
• Ghi lại những gì bé ăn, uống, dùng trong 24 giờ trước — có ích cho bác sĩ.
• Thuốc chống ngứa chỉ dùng khi bác sĩ, dược sĩ hướng dẫn loại và liều phù hợp tuổi.
• Nếu nghi do một món ăn mới, ngừng món đó và hỏi bác sĩ trước khi cho ăn lại.

Phản vệ: khi nào là cấp cứu

Mề đay kèm sưng môi, mặt, lưỡi, khó thở, thở rít, khò khè, nôn nhiều, đau bụng, lừ đừ, tái — đặc biệt khi xảy ra trong vài phút đến vài giờ sau khi ăn, dùng thuốc, bị ong đốt — có thể là phản vệ. Gọi 115 ngay.

Những cách cũ nên cân nhắc

• Tắm nước lá (lá khế, lá chè xanh, kinh giới…): nhiều nhà vẫn làm. Với da bình thường, nước lá đun kỹ, để nguội vừa ấm có thể không sao; nhưng với trẻ chàm, da dễ kích ứng, nước lá có thể làm da nặng thêm hoặc khô hơn. Nếu bé bị chàm, tắm nước sạch là an toàn nhất.
• Kiêng tắm khi nổi rôm, nổi mẩn: da bẩn, mồ hôi đọng làm nặng thêm.
• Đắp lá giã, bôi nước muối đặc, kem đánh răng, dầu gió lên ban: dễ gây bỏng rát, kích ứng.
• Ủ ấm, mặc nhiều lớp vì sợ bé "nhiễm lạnh": nguyên nhân hàng đầu của rôm sảy.
• Tự đổi sữa liên tục vì "chàm sữa": nên hỏi bác sĩ.

Khi nào đưa bé đi khám ngay

• Mề đay, mẩn ngứa kèm sưng môi mặt, khó thở, thở rít, nôn nhiều, lừ đừ — gọi 115.
• Ban có nốt chấm đỏ, tím không mất khi ấn cốc thuỷ tinh lên, nhất là kèm sốt.
• Bé sốt cao kèm phát ban và li bì, bỏ bú, hoặc trẻ dưới 3 tháng sốt kèm ban.
• Ban kèm sốt cao, ho, chảy mũi, mắt đỏ — cần khám để loại trừ sởi; báo trước với cơ sở y tế để được cách ly.
• Da phồng rộp, bong tróc từng mảng lớn, loét ở miệng, mắt — nhất là sau khi dùng thuốc.

Hẹn khám nếu: chàm làm bé mất ngủ, không đỡ dù đã dưỡng ẩm đều; chàm rỉ dịch, đóng vảy vàng, có mụn mủ, đau (dấu hiệu nhiễm trùng); rôm sảy thành mụn mủ; vết loét đóng vảy vàng mật ong lan nhanh; mề đay kéo dài hơn vài tuần.