Tiêu chảy ở trẻ nhỏ: phòng mất nước và chăm bé tại nhà

Khi trẻ tiêu chảy, việc quan trọng nhất là phòng mất nước: cho bé uống dung dịch oresol pha đúng hướng dẫn trên gói, từng thìa nhỏ nhưng liên tục, sau mỗi lần đi ngoài; tiếp tục cho bú mẹ và cho ăn như thường. WHO và UNICEF khuyến cáo oresol nồng độ thấp kèm bổ sung kẽm theo chỉ định của nhân viên y tế; không dùng thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ. Đưa bé đi khám ngay nếu có dấu hiệu mất nước, phân có máu, nôn tất cả, hoặc li bì.

Thế nào là tiêu chảy

Theo WHO, tiêu chảy là đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước từ 3 lần trở lên trong 24 giờ, hoặc nhiều hơn hẳn so với bình thường của bé. Trẻ bú mẹ hoàn toàn thường đi phân mềm, sệt, nhiều lần trong ngày — đó không phải tiêu chảy. Điều cần để ý là sự thay đổi: phân lỏng hơn, nhiều nước hơn, số lần tăng lên rõ.

Ở trẻ nhỏ, tiêu chảy cấp thường do virus — rota, norovirus là những thủ phạm hay gặp — hoặc vi khuẩn từ thức ăn, nước uống không sạch. Phần lớn tự khỏi trong vài ngày đến một tuần. Thứ làm bé nguy hiểm không phải bản thân việc đi ngoài, mà là mất nước và muối khoáng theo phân.

Oresol: pha đúng, cho uống đúng

Dung dịch bù nước bằng đường uống (oresol, ORS) có tỉ lệ muối và đường được tính để ruột hấp thu nước tốt nhất. Từ năm 2004, WHO và UNICEF khuyến cáo dùng loại oresol nồng độ thấp (giảm áp lực thẩm thấu). Oresol bán ở hiệu thuốc, trạm y tế; nên có sẵn vài gói trong nhà có trẻ nhỏ.

Pha

• Rửa tay, dùng cốc, bình sạch.
• Pha cả gói với đúng lượng nước ghi trên gói. Các loại gói khác nhau dùng lượng nước khác nhau — đọc kỹ trước khi pha.
• Dùng nước đun sôi để nguội. Không pha bằng nước nóng, sữa, nước canh, nước trái cây.
• Không chia nhỏ gói, không pha đặc hơn "cho nhanh khỏi", không pha loãng "cho bé dễ uống", không thêm đường, muối.
• Dung dịch đã pha dùng trong 24 giờ, sau đó bỏ đi pha gói mới.

Cho uống

• Cho uống từng thìa nhỏ, cách nhau một hai phút, hoặc từng ngụm nhỏ bằng cốc. Bé lớn có thể tự uống bằng ống hút từng chút.
• Cho uống sau mỗi lần đi ngoài và giữa các lần, theo lượng nhân viên y tế hướng dẫn hoặc hướng dẫn trên gói.
• Nếu bé nôn, theo hướng dẫn của WHO: chờ khoảng 10 phút rồi cho uống tiếp, chậm hơn.
• Bé không chịu vị mặn: kiên nhẫn, cho uống bằng thìa, xen với bú mẹ. Không pha thêm đường hay nước ngọt để "dễ uống".

Chưa có oresol ngay thì sao

Trong lúc chờ mua oresol hoặc đến trạm y tế, cho bé bú mẹ, uống nước sạch, nước cháo loãng, nước canh. Không tự pha nước muối đường theo ước lượng vì dễ sai tỉ lệ. Cố gắng có oresol sớm nhất có thể.

Ăn uống khi bé tiêu chảy

• Bú mẹ: tiếp tục, cho bú nhiều cữ hơn. Sữa mẹ vừa là nước vừa là dinh dưỡng.
• Sữa công thức: tiếp tục pha đúng tỉ lệ như thường, không pha loãng; chỉ đổi loại sữa khi bác sĩ khuyên.
• Bé đã ăn dặm, ăn cơm: tiếp tục ăn các món quen, mềm, dễ tiêu như cháo, cơm nát, thịt cá băm, rau nấu chín, chuối. Chia nhiều bữa nhỏ.
• Không nhịn ăn: nhịn ăn làm bé yếu đi, ruột hồi phục chậm hơn.
• Sau khi khỏi: WHO khuyên cho bé ăn thêm một bữa mỗi ngày trong khoảng hai tuần để bù lại.

Nên tránh

• Nước ngọt có ga, nước tăng lực, nước trái cây đóng hộp, trà ngọt — nhiều đường, có thể làm tiêu chảy nặng hơn.
• Đồ uống thể thao của người lớn — thành phần không thay được oresol.
• Đồ chiên nhiều dầu mỡ, đồ cay.

Thuốc: điều nên và không nên

• Kẽm: WHO và UNICEF khuyến cáo bổ sung kẽm cho trẻ tiêu chảy trong một đợt ngắn, giúp giảm thời gian và mức độ tiêu chảy. Liều và thời gian theo chỉ định của nhân viên y tế.
• Thuốc cầm tiêu chảy: WHO khuyên không dùng cho trẻ em. Thuốc làm phân ít đi nhưng không giảm mất nước, có thể giữ mầm bệnh trong ruột, gây chướng bụng.
• Kháng sinh: phần lớn tiêu chảy do virus, kháng sinh không có tác dụng. Chỉ dùng khi bác sĩ khám và chỉ định, ví dụ khi phân có máu do vi khuẩn.
• Thuốc chống nôn: không tự dùng cho trẻ nhỏ.
• Không tự truyền dịch tại nhà; truyền dịch chỉ làm ở cơ sở y tế khi bác sĩ chỉ định.

Theo dõi dấu hiệu mất nước

Ở nhà, cách đơn giản nhất là đếm tã ướt và nhìn bé: bé vẫn đi tiểu đều, vẫn tỉnh và chơi được là dấu hiệu tốt.

Giữ vệ sinh để cả nhà không lây

• Rửa tay bằng xà phòng sau khi thay tã, đi vệ sinh, trước khi nấu ăn, cho bé ăn. Nhiều virus gây tiêu chảy không bị diệt hết bằng dung dịch rửa tay khô; nước và xà phòng chắc hơn.
• Gói kín tã bẩn rồi bỏ vào thùng có nắp. Lau sạch chỗ thay tã.
• Giặt riêng quần áo dính phân bằng nước nóng nếu được.
• Nước uống đun sôi; rau quả rửa kỹ; thức ăn nấu chín, ăn ngay; không để thức ăn chín ngoài nhiệt độ phòng quá lâu.
• Bé đi nhà trẻ: cho nghỉ đến khi hết tiêu chảy ít nhất 48 giờ theo khuyến nghị phổ biến ở nhiều nước (như NHS), hoặc theo quy định của trường.
• Vắc xin rota dạng uống, cho trẻ từ vài tuần tuổi, giúp phòng tiêu chảy nặng do rota. Hỏi cơ sở tiêm chủng về lịch cụ thể theo sổ tiêm của bé.

Khi nào đưa bé đi khám ngay

• Có dấu hiệu mất nước: tiểu rất ít hoặc không tiểu nhiều giờ, môi khô, mắt trũng, khóc không có nước mắt, thóp lõm.
• Li bì, khó đánh thức, hoặc vật vã, kích thích nhiều.
• Không uống được, hoặc nôn tất cả, kể cả từng thìa oresol.
• Phân có máu hoặc nhầy lẫn máu.
• Đi ngoài rất nhiều lần, nhiều nước, liên tục.
• Sốt cao, hoặc trẻ dưới 3 tháng có sốt.
• Bụng chướng căng, đau nhiều, khóc thét từng cơn.
• Trẻ dưới 6 tháng, trẻ sinh non, trẻ có bệnh mạn tính bị tiêu chảy — ngưỡng đi khám nên thấp hơn.

Hẹn khám nếu tiêu chảy kéo dài quá 7 ngày, hoặc tái đi tái lại; WHO coi tiêu chảy từ 14 ngày trở lên là tiêu chảy kéo dài, cần được đánh giá.